Đôi khi chúng ta hay ngộ nhận rằng mình đang sống rất tốt, che đậy những thói hư tật xấu bằng một lớp vỏ bọc hoàn hảo đến mức chính mình cũng tin vào điều đó. Sự thiếu khả năng tự nhận thức này là căn bệnh nguy hiểm nhất khiến ta mãi giậm chân tại chỗ.
Để phá vỡ chiếc mặt nạ ảo tưởng đó, Kinh Không Uế Nhiễm (Pali: Anaṅgaṇa Sutta – Kinh Trung Bộ 5) được tuyên thuyết như một tấm gương chân thật soi chiếu nội tâm mỗi người. Thông qua hình ảnh ẩn dụ xuất sắc về chiếc bát đồng và cách phân loại bốn hạng người, bài kinh cung cấp một bản đồ tự xét mình để chúng ta dũng cảm đối diện với những góc khuất. Mời bạn tiếp tục đọc các lời dạy khai sáng khác trong kho tàng Kinh Trung Bộ.
Kinh Không Uế Nhiễm Giảng Ở Đâu Và Bốn Hạng Người Tôn Giả Xá Lợi Phất Nêu
Một thời, Đức Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Tại đây, tôn giả Xá Lợi Phất gọi các Tỳ Kheo là “chư Hiền” và nói: ở đời có bốn hạng người.
- Người có cấu uế, nhưng không biết rõ như thật: “Nội thân ta có cấu uế.” (Nội thân là bên trong mình.)
- Người có cấu uế, và biết rõ như thật: “Nội thân ta có cấu uế.”
- Người không có cấu uế, nhưng không biết rõ như thật: “Nội thân ta không có cấu uế.”
- Người không có cấu uế, và biết rõ như thật: “Nội thân ta không có cấu uế.”
Tôn giả nói tiếp. Trong hai hạng người có cấu uế, hạng không biết rõ được gọi là hạ liệt (thấp kém), hạng biết rõ được gọi là ưu thắng (cao hơn). Trong hai hạng người không có cấu uế, cũng gọi như vậy: hạng không biết rõ là hạ liệt, hạng biết rõ là ưu thắng.
Vì Sao Hai Hạng Cùng Có Cấu Uế Mà Một Hạng Hạ Liệt, Một Hạng Ưu Thắng?
Tôn giả Đại Mục Kiền Liên hỏi: do nhân gì, do duyên gì mà trong mỗi cặp, một hạng là hạ liệt, một hạng là ưu thắng? Tôn giả Xá Lợi Phất trả lời bằng bốn trường hợp, mỗi trường hợp có một chiếc bát đồng mang từ chợ hay từ nhà thợ rèn về.
- Có cấu uế mà không biết. Có thể chờ đợi rằng người này không khởi ước muốn, không cố gắng, không tinh tấn để diệt cấu uế. Người ấy sẽ qua đời khi còn tham, sân, si, tâm còn ô nhiễm. Giống như bát đồng phủ đầy bụi, chủ không dùng, không lau chùi, lại quăng vào chỗ bụi: sau một thời gian, bát càng ô nhiễm, càng bụi hơn.
- Có cấu uế mà biết. Người này sẽ khởi ước muốn, cố gắng, tinh tấn để diệt cấu uế, và sẽ qua đời khi không còn tham, sân, si. Giống như bát đồng phủ đầy bụi mà chủ dùng, lau chùi, không quăng vào chỗ bụi: sau một thời gian, bát thanh tịnh hơn, sạch sẽ hơn.
- Không có cấu uế mà không biết. Người này sẽ tư niệm tịnh tướng (nghĩ đến cái tướng đẹp đẽ). Do đó tham làm ô nhiễm tâm, và người ấy qua đời khi còn tham, sân, si. Giống như bát đồng sạch mà chủ không dùng, không lau chùi, lại quăng vào chỗ bụi: sau một thời gian, bát càng ô nhiễm, càng bụi hơn.
- Không có cấu uế mà biết. Người này không tư niệm tịnh tướng. Do đó tham không làm ô nhiễm tâm, và người ấy qua đời khi không còn tham, sân, si. Giống như bát đồng sạch mà chủ dùng, lau chùi, không quăng vào chỗ bụi: sau một thời gian, bát càng thanh tịnh, càng sạch sẽ hơn.
Cấu Uế Là Gì? Mười Chín Điều Mong Muốn Khiến Tỳ Kheo Phẫn Nộ Và Bất Mãn
Tôn giả Đại Mục Kiền Liên hỏi tiếp: cấu uế còn có tên nào đồng nghĩa? Tôn giả Xá Lợi Phất đáp: các ác bất thiện pháp, cảnh giới của dục là đồng nghĩa với cấu uế.
Rồi tôn giả nêu các tình huống. Mỗi tình huống theo cùng một mẫu: vị Tỳ Kheo mong một điều, sự việc xảy ra ngược lại, vị ấy nghĩ về điều đó, rồi trở nên phẫn nộ và bất mãn. Kinh nói: phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế. Các điều mong muốn là:
- Nếu mình phạm giới tội, mong các Tỳ Kheo không biết.
- Nếu mình phạm giới tội, mong các Tỳ Kheo quở trách ở chỗ kín đáo, không phải giữa Tăng chúng.
- Nếu mình phạm giới tội, mong một Tỳ Kheo đồng đẳng quở trách, không phải một vị không đồng đẳng.
- Mong bậc Đạo Sư hỏi mình nhiều lần khi giảng pháp cho chúng Tỳ Kheo, không hỏi vị khác nhiều lần.
- Mong các Tỳ Kheo để mình đi trước khi vào làng dùng cơm, không để vị khác đi trước.
- Mong tại chỗ ăn, mình được chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất, và vị khác thì không.
- Mong sau khi ăn xong, mình là người thuyết tùy hỷ pháp, không phải vị khác.
- Mong mình thuyết pháp cho các Tỳ Kheo tụ tập tại tịnh xá, không phải vị khác.
- Mong mình thuyết pháp cho các Tỳ Kheo Ni tụ tập tại tịnh xá, không phải vị khác.
- Mong mình thuyết pháp cho các Nam cư sĩ tụ tập tại tịnh xá, không phải vị khác.
- Mong mình thuyết pháp cho các Nữ cư sĩ tụ tập tại tịnh xá, không phải vị khác.
- Mong các Tỳ Kheo cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường mình, không cúng dường vị khác.
- Mong các Tỳ Kheo Ni cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường mình, không cúng dường vị khác.
- Mong các Nam cư sĩ cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường mình, không cúng dường vị khác.
- Mong các Nữ cư sĩ cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường mình, không cúng dường vị khác.
- Mong mình nhận được y phục tối thắng, vị khác không nhận được.
- Mong mình nhận được đồ ăn khất thực tối thắng, vị khác không nhận được.
- Mong mình nhận được sàng tọa (chỗ nằm ngồi) tối thắng, vị khác không nhận được.
- Mong mình nhận được dược phẩm trị bệnh tối thắng, vị khác không nhận được.
Tôn giả kết lại: các ác bất thiện pháp, cảnh giới của dục này là đồng nghĩa với cái gọi là cấu uế.
Hai Chiếc Bát Đậy Nắp – Bên Ngoài Giản Dị Mà Còn Ác Pháp, Hay Đã Sạch Ác Pháp
Tôn giả Xá Lợi Phất nói về một vị Tỳ Kheo mà các ác bất thiện pháp, cảnh giới của dục, vẫn còn được thấy và nghe là chưa diệt trừ. Dù vị ấy sống trong rừng núi, ở nơi xa vắng, khất thực từng nhà, mang phấn tảo y (y làm từ vải bỏ đi), mặc y thô xấu, các bạn đồng phạm hạnh vẫn không cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường. Vì các vị ấy còn thấy và nghe những ác pháp chưa diệt.
Ví dụ: một chiếc bát đồng thanh tịnh, sạch sẽ, nhưng chủ bát đựng đầy xác rắn, xác chó hay xác người, đậy lại bằng một bát đồng khác, rồi mang ra chợ. Có người hỏi: “Bạn mang cái gì đẹp đẽ ngon lành vậy?” Khi mở ra, người ấy không ưa thích, ghê tởm và yếm ố. Người đói còn chưa muốn ăn thứ ấy, huống chi người đã no.
Ngược lại, một vị Tỳ Kheo mà các ác pháp ấy được thấy và nghe là đã diệt trừ, dù sống gần làng, nhận lời mời thọ thực riêng (biệt thỉnh thực), mặc y do gia chủ cúng, thì các bạn đồng phạm hạnh cung kính, tôn trọng, lễ bái, cúng dường. Ví dụ: chiếc bát đồng thanh tịnh được đựng đầy gạo ngon, cơm lành, hạt đen đã lấy ra, cùng các món ăn, đậy lại rồi mang ra chợ. Khi mở ra, người ta ưa thích, không ghê tởm, không yếm ố. Người no còn muốn ăn thứ ấy, huống chi người đói.
Ví Dụ Của Đại Mục Kiền Liên – Người Thợ Xe, Hai Hạng Xuất Gia Và Vòng Hoa
Nghe xong, tôn giả Đại Mục Kiền Liên thưa: một ví dụ vừa khởi lên cho tôi. Ông kể: một thời, ông ở thành Vương Xá (Rajagaha), tại Giribbaja. Sáng hôm ấy, ông đắp y, mang bát vào thành khất thực. Lúc đó Samiti, con một người làm xe, đang đẽo một vành xe, và Panduputta, một ngoại đạo sống tà mạng, trước kia là con của một người làm xe, đứng bên cạnh.
Panduputta nghĩ: mong Samiti đẽo những chỗ cong, chỗ méo và các mắt gỗ này, để vành xe được trơn tru và đặt vào trục chính. Samiti đẽo đúng như Panduputta nghĩ. Panduputta hoan hỷ, nói rằng hình như người này đẽo như thể biết tâm mình vậy.
Đại Mục Kiền Liên nói chuyện này giống như điều ông thấy ở tôn giả Xá Lợi Phất, với hai hạng xuất gia:
- Những người không có lòng tin, xuất gia chỉ vì mục đích sinh sống. Họ gian ngụy, xảo trá, khi cuống, trạo cử, kiêu mạn, dao động, lắm lời, nói chuyện tạp nhạp, không hộ trì các căn, không tiết độ trong ăn uống, không chú tâm cảnh giác, không tha thiết với hạnh Sa Môn, không nhiệt thành tôn trọng Phật pháp, ưa sống sung túc, biếng nhác, dẫn đầu về đọa lạc, chối bỏ trọng trách sống xa lìa, giải đãi, không tinh tấn, lãng quên, không chú niệm, không định tâm, tâm tán loạn, liệt tuệ, đần độn. Ông nói với tôn giả Xá Lợi Phất: với pháp môn này, tôn giả như thể biết tâm của những hạng người ấy.
- Những thiện nam tử xuất gia do lòng tin thì ngược lại với từng điều trên. Họ không gian ngụy, không xảo trá, hộ trì các căn, tiết độ trong ăn uống, tha thiết với hạnh Sa Môn, không biếng nhác, bỏ rơi gánh nặng về đọa lạc, dẫn đầu về sống xa lìa; họ tinh cần, tinh tấn, nỗ lực, định tâm, nhất tâm, có trí tuệ, không đần độn. Nghe pháp môn này của tôn giả Xá Lợi Phất, họ như đang uống, đang nếm bằng lời nói và tâm ý. Họ nói: “Thật lành thay, một vị tôn giả đồng phạm hạnh đã khiến cho vượt khỏi bất thiện và an trú vào chánh thiện!”
Rồi ông ví những thiện nam tử ấy như một người đàn bà hay người đàn ông còn trẻ, ưa trang sức, vừa gội đầu xong, nhận một vòng hoa sen xanh, hoặc vòng hoa vũ sinh, hoặc vòng hoa thiện tư, rồi dùng hai tay cầm lấy và đặt lên đỉnh đầu.
Kinh kết thúc: hai vị cao đức cùng nhau thiện thuyết (nói điều thiện), cùng nhau tùy hỷ (vui theo).
Bị Góp Ý Thì Nóng Mặt, Thấy Người Khác Được Khen Thì Khó Chịu
Các tình huống trong kinh là chuyện của Tăng đoàn, nhưng cơn phẫn nộ và bất mãn thì ai cũng từng gặp. Ba gợi ý dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Viết ra một mong muốn nhỏ chưa được đáp ứng
Các điều trong kinh đều bắt đầu bằng một mong muốn: được đi trước, được khen, được chỗ tốt nhất. Cuối ngày, hãy viết ra một mong muốn nhỏ của mình hôm nay chưa được đáp ứng. Ví dụ bạn nấu bữa tối mà không ai khen, hay họp xong không ai hỏi ý kiến bạn. Rồi xem có cơn bực bội nào đi theo không. Kinh nói phẫn nộ và bất mãn, cả hai thuộc về cấu uế.
Gọi tên cơn nóng khi bị góp ý
Kinh xếp người có cấu uế mà biết rõ vào hạng ưu thắng, hơn người không biết. Lần tới khi bị góp ý mà thấy nóng mặt, hãy nói thầm: “Đây là phẫn nộ.” Ví dụ sếp chê bản báo cáo của bạn trước cả nhóm. Chưa cần bào chữa hay phản bác ngay. Hãy thở ra một hơi, gọi tên cơn nóng ấy, rồi mới trả lời. Biết mình đang nóng đã là bước đầu của hạng ưu thắng.
Đừng đo mình bằng vẻ bên ngoài
Ví dụ chiếc bát đậy nắp cho thấy một vị sống giản dị nhưng còn ác pháp thì vẫn không được kính trọng. Hãy kiểm tra một việc tốt gần đây của bạn: bạn có mong ai đó biết hay khen không? Ví dụ bạn lặng lẽ dọn bếp chung ở công ty, rồi thấy hụt hẫng vì không ai nhắc đến. Nếu có, ghi một dòng: “mình đang mong được khen”. Chỉ cần nhận ra, chưa cần trách mình.
Nếu cần một lộ trình từng bước để bắt đầu, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh Không Uế Nhiễm
1. Cấu uế trong Kinh Không Uế Nhiễm là gì?
Cấu uế là vết dơ trong tâm. Tôn giả Xá Lợi Phất nói cấu uế đồng nghĩa với các ác bất thiện pháp, cảnh giới của dục. Kinh nêu ví dụ: mong mình hơn người khác, rồi phẫn nộ và bất mãn khi điều đó không xảy ra.
2. Vì sao người không có cấu uế mà không biết mình không có vẫn bị gọi là hạ liệt?
Theo kinh, người này sẽ tư niệm tịnh tướng (nghĩ đến cái tướng đẹp đẽ), nên tham làm ô nhiễm tâm, và qua đời khi còn tham, sân, si. Giống như chiếc bát sạch mà chủ không dùng, không lau chùi, lại quăng vào chỗ bụi.
3. Hạng người nào được gọi là ưu thắng?
Có hai. Trong hai hạng có cấu uế, ưu thắng là người biết rõ “nội thân ta có cấu uế”. Trong hai hạng không có cấu uế, ưu thắng là người biết rõ “nội thân ta không có cấu uế”.
