Giữa biển trời kinh điển bao la với vô vàn pháp môn tu tập, người học Phật thời hiện đại thường rơi vào trạng thái bối rối vì không biết đâu là trọng tâm cốt lõi để nương tựa. Cảm giác quá tải tri thức này khiến hành giả dễ đánh mất sợi chỉ đỏ kết nối toàn bộ hệ thống giáo lý.
Nhờ có Đại Kinh Ví Dụ Dấu Chân Voi (Pali: Mahāhatthipadopama Sutta – Kinh Trung Bộ 28), Tôn giả Xá-lợi-phất đã mở ra một bức tranh toàn cảnh hùng vĩ, gom trọn mọi thiện pháp vi diệu vào trong khuôn khổ vững chãi của Bốn Chân Lý Thánh. Hãy cùng tìm hiểu cấu trúc Phật pháp thâm sâu này qua bản phân tích chi tiết trong bộ tuyển tập Kinh Trung Bộ.
Dấu Chân Voi Gồm Dấu Chân Mọi Loài, Mọi Thiện Pháp Gồm Trong Tứ Diệu Đế
Một thời, Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Ở đây, tôn giả Xá Lợi Phất gọi các Tỳ Kheo: “Này các Hiền giả Tỳ Kheo!” Các Tỳ Kheo vâng đáp, và tôn giả nói như sau.
Tôn giả nói: ví như dấu chân của mọi loại động vật đều gồm trong dấu chân voi, vì dấu chân voi lớn nhất trong các dấu chân. Cũng vậy, tất cả thiện pháp đều tập trung trong Tứ Diệu Đế (bốn chân lý):
- Khổ Thánh đế.
- Khổ tập Thánh đế.
- Khổ diệt Thánh đế.
- Khổ diệt đạo Thánh đế.
Về Khổ Thánh đế, tôn giả nói: sinh là khổ, già là khổ, chết là khổ; sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ; điều cầu không được là khổ. Tóm lại, Ngũ Thủ Uẩn là khổ.
Ngũ Thủ Uẩn Là Khổ, Và Sắc Thủ Uẩn Gồm Tứ Đại Cùng Sắc Khởi Từ Tứ Đại
Tôn giả hỏi rồi tự đáp: Ngũ Thủ Uẩn là gì? Đó là:
- Sắc thủ uẩn.
- Thọ thủ uẩn.
- Tưởng thủ uẩn.
- Hành thủ uẩn.
- Thức thủ uẩn.
Sắc thủ uẩn là Tứ Đại và sắc khởi lên từ Tứ Đại. Tứ Đại là:
- Địa giới (đất).
- Thủy giới (nước).
- Hỏa giới (lửa).
- Phong giới (gió).
Với mỗi giới, kinh chia thành nội giới (thuộc thân mình) và ngoại giới (bên ngoài). Phần tiếp theo đi lần lượt từng giới, và mỗi giới đều theo một nhịp: kể ra, quán sát, nhìn vô thường của ngoại giới, rồi thử bằng lời mắng và đòn đánh.
Địa Giới Có Mười Chín Phần Trong Thân, Và Cách Đối Diện Khi Bị Mắng Chửi
Nội địa giới là những gì thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thô phù, kiên cứng, bị chấp thủ. Kinh kể mười chín phần:
- tóc
- lông
- móng
- răng
- da
- thịt
- gân
- xương
- tủy
- thận
- tim
- gan
- hoành cách mô
- lá lách
- phổi
- ruột
- màng ruột
- bao tử
- phân
Tôn giả dạy cần như thật quán sát địa giới bằng chánh trí tuệ: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.” Quán như vậy, vị ấy sinh yểm ly (chán bỏ) đối với địa giới, tâm từ bỏ địa giới.
Có lúc nước ngoài dao động và ngoại địa giới biến mất. Tánh vô thường, hủy hoại, đoạn diệt, biến dịch của ngoại địa giới đã rõ như vậy, huống nữa là thân thể ngắn ngủi do khát ái chấp thủ này. Ở đây không có gì để nói là tôi, là của tôi, hay tôi là.
Nếu có người mắng nhiếc, chỉ trích, chọc tức, vị Tỳ Kheo biết: khổ thọ khởi lên nơi tôi thuộc tai xúc chạm, thọ này do nhân duyên, đó là nhân duyên xúc. Vị ấy thấy xúc, thọ, tưởng, hành, thức đều vô thường, và tâm vẫn hoan hỷ, thích thú, tịnh chỉ, quyết định, tùy thuộc giới đối tượng.
Nếu có người dùng tay, đá, gậy hay gươm xúc chạm, vị ấy biết: thân này là như vậy nên có thể bị tay, đá, gậy, gươm chạm vào. Thế Tôn đã dạy trong ví dụ cái cưa: nếu kẻ trộm cướp hạ tiện lấy cái cưa hai lưỡi cắt từng phần tay và chân, ai sinh ý phẫn nộ thì không làm đúng lời Ngài dạy. Vị ấy tự nhủ sẽ tinh cần, tinh tấn, niệm an trú, thân khinh an, tâm định tĩnh nhất tâm. Mặc cho tay, đá, gậy, gươm xúc chạm thân này, lời dạy chư Phật cần được thực hành.
Rồi kinh nêu hai trường hợp. Vị Tỳ Kheo niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng như vậy mà xả tương ưng với thiện không an trú, thì bị dao động mạnh và nghĩ: “Thật bất hạnh cho ta, thật không may cho ta.” Kinh ví như người dâu thấy ông nhạc mà dao động. Còn nếu xả tương ưng với thiện được an trú thì vị ấy hoan hỷ, và tôn giả nói: đến mức này, Tỳ Kheo đã làm thật nhiều.
Thủy Giới Có Mười Hai Phần Trong Thân, Và Cảnh Nước Biển Hạ Xuống, Dâng Lên
Nội thủy giới là những gì thuộc nội thân, thuộc cá nhân, thuộc nước, thuộc chất lỏng, bị chấp thủ. Kinh kể mười hai phần:
- mật
- đàm
- mủ
- máu
- mồ hôi
- mỡ
- nước mắt
- mỡ da
- nước miếng
- niêm dịch
- nước ở khớp xương
- nước tiểu
Cách quán và kết quả giống như địa giới: “Cái này không phải của tôi, không phải là tôi, không phải tự ngã của tôi”, rồi sinh yểm ly, tâm từ bỏ thủy giới.
Về ngoại thủy giới, kinh kể có lúc nước cuốn trôi làng, thị trấn, thành phố, xứ và quốc độ. Có lúc nước biển đại dương hạ thấp từ một trăm đến bảy trăm do-tuần, mỗi lần thêm một trăm. Có lúc nước biển dâng cao đến bảy cây ta la, rồi sáu, năm, bốn, ba, hai, và chỉ một cây ta la. Có lúc nước biển chỉ cao đến bảy đầu người, rồi giảm dần đến một đầu người. Sau đó nước chỉ đến nửa thân người, đến hông, đến đầu gối, đến gót chân. Và có lúc nước biển không đủ thấm ướt đốt ngón chân.
Tánh vô thường của ngoại thủy giới đã rõ như vậy, huống nữa là thân thể này. Phần còn lại, từ lời mắng nhiếc, ví dụ cái cưa, đến niệm Phật Pháp Tăng và xả tương ưng với thiện, kinh nói “như trên”, và kết: đến mức này, Tỳ Kheo đã làm thật nhiều.
Hỏa Giới Và Phong Giới: Lửa Thiêu Cháy Làng Mạc, Gió Thổi Bay Cả Quốc Độ
Nội hỏa giới là những gì thuộc nội thân, thuộc lửa, thuộc chất nóng, bị chấp thủ. Kinh kể bốn việc:
- Cái khiến thân hâm nóng.
- Cái khiến thân hủy hoại.
- Cái khiến thân thiêu cháy.
- Cái khiến vật ăn uống, nhai, nếm được tiêu hóa khéo.
Về ngoại hỏa giới, có lúc lửa thiêu cháy làng, thị trấn, thành phố, xứ, quốc độ. Lửa cháy đến cuối hàng cây cối, cuối đường lớn, chân núi, mép nước hay đất khả ái, rồi tắt vì không còn nhiên liệu. Cũng có lúc loài người đi kiếm lửa phải dùng lông gà và dây gân. Rồi kinh lại theo nhịp cũ: lời mắng nhiếc, ví dụ cái cưa, niệm Phật Pháp Tăng, và kết “đã làm thật nhiều”.
Nội phong giới là những gì thuộc nội thân, thuộc gió, thuộc động tánh, bị chấp thủ. Kinh kể bảy loại:
- Gió thổi lên.
- Gió thổi xuống.
- Gió trong ruột.
- Gió trong bụng dưới.
- Gió thổi ngang các chi tiết (tay chân).
- Hơi thở vô.
- Hơi thở ra.
Về ngoại phong giới, có lúc gió thổi bay làng, thị trấn, thành phố, xứ, quốc độ. Có lúc, trong tháng cuối mùa hạ, người ta tìm gió bằng lá ta la hay cây quạt, và không mong gặp được cỏ nơi có rạch nước chảy. Phần mắng nhiếc, ví dụ cái cưa, niệm Phật Pháp Tăng cũng được nhắc lại như ở ba giới trước.
Cái Nhà Bằng Xương, Gân, Thịt, Da Và Lục Căn Hội Đủ Mới Sinh Ra Thức
Tôn giả đưa thêm một ví dụ: một khoảng trống được bao vây bởi cây gậy, dây leo, cỏ, bùn thì gọi là cái nhà. Cũng vậy, một khoảng trống được bao vây bởi xương, dây gân, thịt, da thì gọi là sắc pháp (thân vật chất).
Rồi tôn giả giảng thức khởi lên thế nào, bắt đầu với mắt. Có ba trường hợp. Nếu mắt không hư hại nhưng sắc không vào tầm mắt, không có sự quy tụ xúc chạm thích hợp, thì thức không hiện khởi. Nếu mắt không hư hại, sắc vào tầm mắt nhưng vẫn chưa có sự quy tụ xúc chạm thích hợp, thì thức cũng không hiện khởi. Chỉ khi mắt không hư hại, sắc vào tầm mắt và có sự quy tụ xúc chạm thích hợp thì thức phần thích hợp mới hiện khởi.
Kinh nói cách ấy áp dụng cho Lục Căn:
- Mắt với sắc.
- Tai với thanh.
- Mũi với hương.
- Lưỡi với vị.
- Thân với xúc.
- Ý căn với pháp.
Bất cứ sắc nào hiện khởi như vậy đều quy tụ trong sắc thủ uẩn. Cảm thọ quy tụ trong thọ thủ uẩn, tưởng trong tưởng thủ uẩn, hành trong hành thủ uẩn, thức trong thức thủ uẩn.
Vị ấy tuệ tri: có sự quy tụ, tập hợp, hòa hợp của Ngũ Thủ Uẩn này. Thế Tôn đã nói: “Ai thấy được lý duyên khởi, người ấy thấy được pháp; ai thấy được pháp, người ấy thấy được lý duyên khởi.” Những pháp do duyên khởi lên chính là Ngũ Thủ Uẩn. Tham dục, chấp trước, tham đắm, mê say trong Ngũ Thủ Uẩn là khổ tập. Nhiếp phục tham dục, từ bỏ tham dục là khổ diệt. Mỗi lần nói xong một căn, tôn giả kết: đến mức này, Tỳ Kheo đã làm rất nhiều.
Tôn giả Xá Lợi Phất thuyết giảng như vậy. Các Tỳ Kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời tôn giả dạy.
Khi Bị Nói Nặng Lời, Tập Thấy Xúc Và Thọ Là Vô Thường: Ba Việc Thử Hằng Ngày
Kinh dạy cách nhìn thân và cách đối diện lời nặng, đòn đau. Ba việc dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Gọi tên điều vừa chạm vào mình
Kinh dạy khi bị mắng, hãy biết: khổ thọ này khởi lên nhờ xúc. Lần tới khi nghe một câu khó nghe, hãy thầm nói “Đây là thọ khởi lên từ xúc” trước khi đáp. Ví dụ, chị Hạnh bị sếp nói nặng trong cuộc họp, chị dừng một hơi thở và thầm gọi tên cảm giác nóng ở mặt, rồi mới trả lời. Việc này chưa làm cơn nóng biến mất, nhưng cho chị một khoảng lặng để chọn lời nói thay vì để cơn nóng chọn thay.
Nhìn thân như một khoảng trống được bao bởi xương, gân, thịt, da
Kinh nói thân giống một cái nhà, được dựng bằng xương, gân, thịt, da. Mỗi tối, hãy dành hai phút nhìn một phần thân đang đau mỏi, như vai hay cổ, và nhớ nó thuộc các giới đã kể, không phải một “tôi” cố định. Ví dụ, anh Nam ngồi máy tính cả ngày, tối nay anh để ý cổ mỏi và nhẹ nhàng xoay cổ, thay vì tự trách mình yếu. Cách nhìn này giúp anh bớt giận cái thân mệt, vì anh thấy nó chỉ là một phần của những giới luôn đổi thay.
Thử một lần với hơi thở vào và ra
Kinh kể hơi thở vô và hơi thở ra thuộc phong giới của thân. Hãy dành ba phút mỗi sáng để biết rõ mỗi hơi thở vào, mỗi hơi thở ra, mà chưa cần sửa nó. Ví dụ, chị Mai ngồi bên cửa sổ, chỉ biết “thở vào” và “thở ra”, và thấy đầu óc bớt ồn trước khi vào việc. Nếu cần một lộ trình từng bước để bắt đầu, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.
Bài trước trong bộ là Tiểu Kinh Ví Dụ Dấu Chân Voi, bài tiếp theo là Đại Kinh Thí Dụ Lõi Cây.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Đại Kinh Ví Dụ Dấu Chân Voi
1. Vì sao tôn giả Xá Lợi Phất ví Tứ Diệu Đế với dấu chân voi?
Dấu chân voi là dấu chân lớn nhất, nên dấu chân mọi loài đều gồm được trong nó. Tôn giả nói như vậy để chỉ rằng tất cả thiện pháp đều tập trung trong Tứ Diệu Đế: Khổ, Khổ tập, Khổ diệt và Khổ diệt đạo.
2. Ngũ Thủ Uẩn trong kinh này gồm những gì?
Ngũ Thủ Uẩn là sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn. Kinh nói tóm lại Ngũ Thủ Uẩn là khổ, và riêng sắc thủ uẩn là Tứ Đại cùng sắc khởi lên từ Tứ Đại.
3. Kinh dạy làm gì khi bị người khác mắng nhiếc hay đánh?
Kinh dạy vị Tỳ Kheo biết khổ thọ khởi lên nhờ xúc, rồi thấy xúc, thọ, tưởng, hành, thức đều vô thường. Khi bị tay, đá, gậy, gươm chạm vào, vị ấy nhớ lời Thế Tôn trong ví dụ cái cưa và quyết giữ niệm, giữ tâm không dao động.
