Vua Lương Võ Đế cả đời xây chùa, đúc tượng, in kinh, nuôi tăng chúng. Khi gặp Tổ Bồ Đề Đạt Ma, nhà vua hỏi mình được công đức gì. Tổ đáp: “Thật không có công đức gì.”
Câu trả lời đó làm nhiều người giật mình. Làm bao nhiêu việc lành như vậy mà không có công đức sao?
Thật ra Tổ không phủ nhận việc thiện của nhà vua. Ngài chỉ đang nói tới hai thứ khác nhau: phước và công đức. Việc xây chùa đem lại phước. Còn công đức thì nằm ở một chỗ khác.
Bài này phân biệt rõ phước báu và công đức: bảng so sánh, nguồn kinh sách, và cách để việc thiện bạn đang làm không dừng lại ở phước.
Trả Lời Ngắn: Phước Báu Và Công Đức Khác Nhau Ở Đâu?
Phước báu (cũng gọi là phước đức, phước báo) là kết quả tốt đẹp mà việc lành mang lại: sống thuận lợi hơn, được giúp đỡ, thân tâm an ổn hơn. Phước vẫn thuộc về hoàn cảnh, nên có lúc đầy rồi có lúc vơi.
Công đức là phần tâm được sạch hơn sau khi làm việc lành: bớt tham, bớt giận, bớt chấp vào cái tôi. Nó không đo bằng số tiền hay số chùa, mà đo bằng chỗ tâm mình đã nhẹ được bao nhiêu.
Một việc làm có thể sinh cả hai. Cũng có thể chỉ sinh phước, nếu làm xong ta lại thêm phần tự đắc.
| Phước báu (phước đức) | Công đức | |
|---|---|---|
| Sinh ra từ | Việc lành làm ra bên ngoài: cho, giúp, cúng dường | Tâm chuyển bên trong khi làm việc lành đó |
| Đo bằng | Việc đã làm, thường thấy được | Mức độ tâm bớt tham – giận – chấp ngã |
| Kèm mong cầu | Thường có: mong giàu, mong khỏe, mong được ghi nhận | Càng ít mong cầu thì phần này càng lớn |
| Quả | Hoàn cảnh dễ chịu hơn, nhưng có lúc hết | Bớt khổ từ gốc, không lệ thuộc hoàn cảnh |
| Chữ trong sách | Hữu lậu — “còn rỉ”, còn vướng cái tôi (tiếng Pali: sāsava) | Vô lậu — không còn rỉ (tiếng Pali: anāsava) |
| Ví dụ | Góp tiền xây chùa rồi kể lại nhiều lần cho người khác nghe | Góp tiền xây chùa, xong rồi thôi, không thấy mình là người ban ơn |
Phước Báu Là Gì?
Trong kinh tiếng Pali, phước là puñña. Đức Phật dạy có ba việc tạo phước, gọi là ba phước sự (Kinh Tăng Chi Bộ, AN 8.36):
- Bố thí — cho đi tiền của, công sức, thời gian.
- Giữ giới — không làm điều gây hại cho mình và người.
- Tu tâm — thiền tập, rèn tâm.
Chỗ này cần nhớ: trong kinh Pali, tu tâm cũng được xếp vào phước. Nghĩa là kinh không chia phước và công đức thành hai bên đối lập. Cách chia đó đến sau, mình nói ở mục kế tiếp.
Phước có ích thật. Có phước thì đời sống dễ thở hơn, có điều kiện để học Phật, gặp được người thầy tốt. Theo luật Nhân Quả, không việc lành nào mất đi.
Nhưng phước có một giới hạn. Nó cải thiện hoàn cảnh, chứ chưa chắc làm sạch cái tâm. Người có phước lớn vẫn có thể nóng nảy, vẫn có thể sợ mất mát.
Và phước có lúc vơi. Như tiền trong tài khoản: tiêu mãi mà không thêm vào thì cũng hết. Đó là lý do sách gọi phước là hữu lậu — nghĩa là còn rỉ, còn kèm theo mong cầu và cái tôi bên trong.
Công Đức Là Gì? Lời Lục Tổ Trong Kinh Pháp Bảo Đàn
Cách phân biệt phước với công đức được nói rõ nhất trong Kinh Pháp Bảo Đàn, phẩm Quyết Nghi.
Ông Vi Thứ Sử đem đúng câu chuyện Lương Võ Đế ra hỏi Lục Tổ Huệ Năng: vì sao Tổ Bồ Đề Đạt Ma nói nhà vua không có công đức?
Lục Tổ trả lời đại ý: những việc xây chùa, bố thí, cúng dường ấy là tu phước, đừng lấy phước làm công đức. Lời kinh: “Công đức ở trong pháp thân, chẳng phải do tu phước mà được.”
“Pháp thân” nghe khó, nhưng ý rất gần: đó là phần chân thật nơi tâm mình, thứ không thay đổi theo việc mình có bao nhiêu tiền hay bao nhiêu người khen. Công đức là phần sáng lên ở đó.
Nói cách khác: công đức không nằm ở món quà, mà nằm ở cái tâm lúc trao món quà.
Bà lão nghèo cúng một ngọn đèn nhỏ mà đèn cháy sáng suốt đêm — câu chuyện quen thuộc ấy nói đúng chỗ này: tâm thành của bà nhiều hơn số dầu bà mua được.
Một lưu ý để không hiểu lệch: cách tách hẳn “phước” khỏi “công đức” là lối phân biệt của Thiền tông Trung Hoa, ghi trong Pháp Bảo Đàn và các sách Thiền. Chuyện Lương Võ Đế gặp Tổ Đạt Ma cũng là công án Thiền tông, không có trong các bài kinh Pali. Trong kinh Pali chỉ có một chữ puñña với ba tầng như trên. Biết vậy để khi đọc hai hệ sách khác nhau, bạn không thấy mâu thuẫn.
Vì Sao Xây Chùa Lớn Mà Tổ Nói “Không Có Công Đức”?
Không phải vì việc xây chùa xấu. Mà vì câu hỏi của nhà vua đã để lộ chỗ vướng.
Nhà vua hỏi: “Ta được công đức gì?” Trong câu hỏi đó có cái tôi đứng giữa, có sự chờ đợi được ghi công.
Việc lành vẫn sinh phước. Nhưng phần tâm thì chưa nhẹ đi, vì nó vừa nặng thêm một chút tự hào.
Điều này rất đời thường. Mình chuyển khoản giúp một ca bệnh, rồi thấy hơi mong người ta biết. Mình nấu cơm cho cả nhà, rồi thấy hơi trách vì không ai cảm ơn. Việc thì tốt, nhưng cái tôi vẫn ngồi ngay đó.
Càng bớt thấy “tôi là người làm việc này”, phần công đức càng rõ. Đó cũng là lý do hiểu về Vô Ngã lại giúp việc thiện của mình sạch hơn.
Đức Phật Xếp Việc Thiện Theo Thang Nào?
Kinh Velāma (Tăng Chi Bộ, AN 9.20) có một đoạn rất đáng đọc. Đức Phật kể về một vị bố thí cực lớn thời xưa, rồi xếp thứ tự: việc nào cho quả lớn hơn việc nào.
Thứ tự từ dưới lên trên, rút gọn:
- Cúng dường thật nhiều vật phẩm cho nhiều người.
- Lớn hơn: xây một trú xứ cho chúng Tăng.
- Lớn hơn: quy y Tam Bảo với lòng tin.
- Lớn hơn: giữ năm giới.
- Lớn hơn: rải tâm từ, dù chỉ trong khoảnh khắc ngắn như một hơi hương thoảng qua.
- Lớn hơn nữa: quán vô thường, dù chỉ trong một cái nhấp ngón tay.
Đoạn kinh này không hạ thấp việc cúng dường vật chất. Nó chỉ nói rõ: tâm và tuệ được xếp cao hơn số lượng.
Đây cũng là câu trả lời cho một băn khoăn thường gặp: người không có tiền thì tu cách nào? Theo thang trên, giữ giới và rèn tâm là cửa mở cho tất cả mọi người.
Làm Sao Để Việc Thiện Của Mình Thành Công Đức?
Không cần thêm việc. Chỉ cần đổi cách làm ba chỗ sau.
1. Kiểm ba thời điểm: trước, trong, và sau khi làm
Trước khi làm: tự hỏi mình đang mong gì. Mong được khỏe, được lộc, được người khác thấy? Cứ nhận ra, đừng trách mình. Nhận ra là đã bớt.
Trong khi làm: đừng chia ra người ban ơn và người đáng thương. Hai bên đều đang cần nhau.
Sau khi làm: thôi kể lại. Mỗi lần kể là một lần cái tôi được bồi thêm.
Sách Thiền gọi cách làm này là “tam luân không tịch”: người cho, vật cho, người nhận — cả ba đều không phải một cái gì cố định để nắm giữ.
2. Giữ giới và giữ lời nói mỗi ngày
Không sát sinh, không lấy của người, không nói dối, không rượu chè — những điều này làm mỗi ngày, không tốn một đồng.
Nhẫn được một câu nói nặng của đồng nghiệp cũng là tu. Theo thang trong Kinh Velāma, phần này còn được xếp trên cả việc cúng dường nhiều vật phẩm.
3. Dành mười lăm phút quán tâm
Ngồi yên, theo hơi thở, nhìn những gì đang khởi lên rồi đi qua. Thấy được tính đổi thay của mọi thứ, tâm tự bớt nắm.
Làm xong việc lành, bạn có thể hồi hướng phần lành đó cho người khác. Cái được của việc hồi hướng nằm ngay ở chỗ mình chịu buông phần mong cầu cho riêng mình.
Nếu bạn muốn đi sâu hơn phần “phước đi cùng tuệ”, bài Phước Huệ Song Tu nói riêng về cách tu hai bên song hành. Còn cách cúng dường cho đúng thì có ở bài cúng dường Tam Bảo.
Thắc Mắc Thường Gặp Về Phước Và Công Đức
Phước báu hay phước báo mới đúng?
Cả hai đều được dùng. “Phước báu” nghiêng về của báu mình có, “phước báo” nghiêng về cái quả nhận lại. Nhiều người cũng gọi là “phước đức”. Ý chính không khác nhau.
Phước đức và công đức khác nhau như thế nào, nói ngắn nhất?
Phước đức là quả bên ngoài của việc lành. Công đức là phần tâm sạch bên trong sau việc lành đó.
Bỏ tiền vào thùng công đức thì có công đức không?
Có phước. Còn công đức thì tùy tâm lúc bỏ. Bỏ tiền với lòng kính trọng và không tính toán thì có cả hai. Bỏ tiền để đổi lấy một điều ước, hoặc để người khác thấy, thì phần công đức mỏng đi.
Hồi hướng công đức cho cha mẹ hoặc người đã mất được không?
Được, và đây là việc rất nên làm. Phần mình hồi hướng không bị mất đi, vì cái tâm rộng ra thì phần lành cũng rộng theo. Cách đọc lời hồi hướng có trong bài Hồi Hướng Là Gì.
Người tại gia bận rộn thì tích công đức bằng cách nào?
Bằng những việc không cần sắp lịch: giữ lời, nhường một câu, làm xong việc tốt thì thôi không kể. Mỗi lần như vậy là một lần cái tôi mỏng đi một chút.
Lời Kết
Phước và công đức không phải hai con đường phải chọn một. Phước cho mình chỗ đứng. Công đức cho mình lối ra.
Vậy nên cứ làm việc lành. Chỉ cần thêm một thói quen nhỏ: làm rồi để đó, đừng mang theo.
Chỗ nào bạn bớt được một chút “tôi”, chỗ đó công đức đã có mặt.
