Bố Thí Là Gì? Cho Đi Không Phải Để Tích Phước, Mà Để Lòng Được Buông

Năm 2008, một nhóm nhà tâm lý học ở Canada làm một thí nghiệm nhỏ: phát tiền cho người đi đường, rồi dặn họ tiêu hết trước năm giờ chiều.

Một nửa được dặn tiêu cho bản thân. Nửa còn lại được dặn tiêu cho người khác: mua quà, mời cà phê, hoặc quyên góp. Buổi tối, các nhà nghiên cứu gọi điện hỏi lại. Kết quả: những người tiêu tiền cho người khác thấy vui hơn hẳn, dù số tiền chỉ là năm hay hai mươi đô la (Dunn và cộng sự, tạp chí Science, 2008).

Hơn hai nghìn năm trước khi có thí nghiệm ấy, Đức Phật đã đặt việc cho đi ở ngay đầu con đường tu tập. Khi dạy người mới, Ngài thường nói về bố thí trước, rồi mới nói đến giữ giới.

Bài hôm nay trả lời câu hỏi: bố thí là gì, vì sao cho đi lại làm chính người cho nhẹ lòng, và nếu bạn đang thiếu thốn thì có cho được không.

Đây là Bài 9 trong Seri 21 Ngày Học Phật Pháp. Nếu bạn chưa đọc, hãy xem trước Bài 8 về Bát Chánh Đạo.

Bố Thí Là Gì Và Vì Sao Cho Đi Làm Mình Nhẹ Hơn?

Bố thí (tiếng Pali: dāna) nghĩa đơn giản là cho đi: trao cho người khác một thứ mình có, với tâm mong người ấy được tốt hơn, mà không đòi lại gì. Thứ được cho có thể là của cải, lời hay, sức lực, hay chỉ là sự an toàn. Trong Phật giáo, bố thí là bước tu đầu tiên và dễ bắt đầu nhất, vì ai cũng có một thứ gì đó để cho.

Ở Bài 5 về tham, sân, si, bạn đã gặp ba ngọn lửa gốc của khổ: tham, sân, si. Tham là cái tâm luôn muốn giữ thêm, muốn có thêm. Nó giống bàn tay nắm chặt: nắm càng lâu càng mỏi, mà không dám buông vì sợ mất.

Mỗi lần cho đi, dù là một thứ rất nhỏ, bàn tay ấy mở ra một chút. Cảm giác nhẹ nhõm bạn thấy sau khi giúp ai đó không phải là tưởng tượng. Đó là lúc tâm tạm thời thôi bám chặt.

Bạn có thể đã từng trải qua điều này. Một buổi tối mưa, bạn đưa chiếc áo mưa dự phòng cho một cô bán vé số đang co ro dưới mái hiên. Bạn về nhà ướt một chút, nhưng suốt đường về lại thấy ấm trong lòng. Cái ấm đó không nằm ở chiếc áo mưa. Nó nằm ở việc tâm mình vừa mở ra.

Vui trước, trong và sau khi cho

Đức Phật mô tả một sự bố thí trọn vẹn có ba thời điểm vui (đại ý, Tăng Chi Bộ Kinh, AN 6.37):

Trước khi cho: lòng đã vui khi nghĩ đến việc sẽ cho.
Trong khi cho: tâm trong sáng, tin tưởng.
Sau khi cho: lòng thấy hài lòng, không tiếc.

Ba thời điểm này là một cách tự soi rất hay. Nếu bạn cho mà trước đó lưỡng lự, trong khi cho thì khó chịu, sau đó lại tiếc, thì việc cho ấy chưa thật sự làm lòng bạn nhẹ. Không sao cả. Có thể mình đã cho vượt quá sức, hoặc cho vì ngại từ chối. Lần sau, hãy cho vừa với sức mình để còn vui được ở cả ba thời điểm.

Cho Để Buông, Hay Cho Để Đổi Phước?

Nhiều người Việt lớn lên với ý nghĩ: bố thí là để tích phước, cho càng nhiều thì kiếp sau càng giàu. Ý nghĩ này không sai hoàn toàn. Trong kinh, Đức Phật có nói về quả lành của việc cho đi. Nhưng Ngài cũng phân biệt rất rõ các tâm thế khi cho.

Trong một bài kinh, Ngài kể ra nhiều cách cho khác nhau, từ thấp đến cao. Có người cho với tâm mong đợi: “Mình cho cái này, sau này mình sẽ được hưởng lại.” Có người cho vì thấy cho là việc tốt. Và cao nhất là người cho để trang nghiêm tâm mình, tức là để tâm bớt tham, trở nên trong sạch. Đức Phật dạy rằng cùng một món quà, cách cho sau cùng này mang lại kết quả lớn nhất (đại ý, Tăng Chi Bộ Kinh, AN 7.49).

Nói cách khác: mong được phước không phải là tội. Nhưng nếu dừng ở đó, việc cho vẫn còn là một cuộc trao đổi. Còn cho để buông thì việc cho đã là một phần của con đường tu.

Ví dụ: hai người cùng đóng góp năm trăm nghìn xây trường ở vùng lũ. Người thứ nhất sau đó cứ canh xem tên mình có được đọc lên không, và thấy khó chịu khi tên mình bị xếp dưới người khác. Người thứ hai đóng góp xong thì quên, chỉ còn lại niềm vui khi thấy ảnh các em nhỏ vào lớp. Cùng số tiền, nhưng người thứ hai được nhẹ lòng thật sự.

Về sự khác nhau giữa phước báu và công đức, bạn có thể đọc thêm bài Phân biệt phước báu và công đức.

Ba Loại Bố Thí: Tài Thí, Pháp Thí, Vô Úy Thí

Truyền thống Phật giáo thường chia bố thí thành ba loại. Cách chia này phổ biến ở Việt Nam, giúp mình thấy rằng cho đi rộng hơn nhiều so với việc cho tiền.

Cho của cải (tài thí)

Cho tiền, thức ăn, quần áo, thuốc men, công sức. Đây là loại dễ thấy nhất. Một bát cơm cho người vô gia cư, một khoản đóng góp cho bệnh nhân nghèo, một buổi phụ giúp nhà hàng xóm dọn dẹp sau cơn bão đều là tài thí. Việc cúng dường chùa, chư Tăng cũng thuộc loại này; ý nghĩa riêng của nó được viết trong bài Ý nghĩa của việc cúng dường Tam Bảo.

Cho lời hay, sự hiểu biết (pháp thí)

Chia sẻ một điều hiểu biết giúp người khác bớt khổ. Không nhất thiết phải là giảng kinh. Chỉ cho đồng nghiệp mới cách làm một việc khó, kể cho một người bạn đang bế tắc về cách thở ba hơi bạn học ở Bài 4 về ngồi thiền cho người mới, gửi một bài viết hữu ích cho người đang cần: tất cả đều là pháp thí.

“Pháp thí, thắng mọi thí!

Pháp vị, thắng mọi vị!

Pháp hỷ, thắng mọi hỷ!

Ái diệt, thắng mọi khổ!”

Kinh Pháp Cú – Kệ 354

Cho sự an toàn (vô úy thí)

Làm cho người khác không phải sợ hãi. Đây là loại bố thí ít ai để ý nhưng rất sâu. Một người sếp khiến nhân viên dám nói thật mà không sợ bị trừ lương, một người cha mà con cái dám kể chuyện điểm kém mà không sợ bị đánh, một người đi đường không làm ai giật mình vì bấm còi ẩu: họ đang cho sự an toàn.

Khi Chính Mình Đang Thiếu: Bảy Cách Cho Không Cần Tiền

Nếu tháng này bạn còn đang lo tiền nhà, tiền học cho con, thì câu hỏi “làm sao bố thí?” có thể nghe hơi xa xỉ. Nhưng Phật pháp chưa bao giờ đòi hỏi cho đi phải bắt đầu bằng tiền.

Trong kinh Nam truyền có kể: ngay cả việc đổ nước rửa bát xuống ao để các loài nhỏ trong đó có chút thức ăn cũng được Đức Phật xem là một việc tạo phước (đại ý, Tăng Chi Bộ Kinh, AN 3.57). Không có món quà nào là quá nhỏ.

Phật giáo Bắc truyền có lưu truyền một lời dạy rất gần gũi, thường gọi là Vô tài thất thí, bảy cách bố thí không cần tiền, theo Tạp Bảo Tạng Kinh:

1. Cho ánh mắt hiền (nhãn thí). Nhìn con bằng ánh mắt dịu dàng khi con làm đổ nước, thay vì cái nhìn trách móc.

2. Cho nét mặt hòa nhã (hòa nhan thí). Chào bác bảo vệ bằng một nụ cười thay vì đi lướt qua.

3. Cho lời nói tử tế (ngôn thí). Nói “cảm ơn em” với người giao hàng. Khen một câu thật lòng khi đồng nghiệp làm tốt.

4. Cho sức lực (thân thí). Xách giúp túi đồ cho bà cụ lên cầu thang. Phụ một tay khi hàng xóm chuyển nhà.

5. Cho tấm lòng (tâm thí). Thật lòng mừng khi bạn mình được thăng chức, thay vì so sánh.

6. Cho chỗ ngồi (sàng tọa thí). Nhường ghế trên xe buýt, nhường chỗ đậu xe cho người đang vội đưa con đi khám.

7. Cho chỗ nghỉ (phòng xá thí). Cho người lỡ đường trú mưa dưới mái hiên nhà mình, mời một người bạn đang gặp chuyện về ở tạm vài hôm.

Bảy cách này có một điểm chung: người nghèo nhất cũng làm được, và làm được ngay hôm nay. Trong số đó, có lẽ món quà quý nhất với người thời nay là sự lắng nghe: ngồi yên nghe một người nói hết nỗi lòng mà không vội khuyên, không cắt ngang, không cầm điện thoại.

Bố Thí Là Thuốc Giải Của Tham

Nếu tham là bàn tay nắm chặt, thì bố thí là bài tập mở bàn tay. Mỗi lần cho, bạn tập một thói quen ngược với thói quen giữ khư khư.

Đức Phật cũng kể ra những lợi ích rất đời thường của người hay cho: được nhiều người quý mến, được người tốt gần gũi, có tiếng tốt, không xa rời bổn phận của người tại gia, và sau khi chết được tái sinh vào cõi lành (đại ý, Tăng Chi Bộ Kinh, AN 5.35).

Nhưng lợi ích lớn nhất không nằm trong danh sách ấy. Đó là: dần dần, bạn bớt sợ mất. Người quen cho đi thường sống thoải mái hơn, vì họ không còn phải canh giữ mọi thứ mình có.

Một ví dụ nhỏ: có người từng rất khó chịu mỗi khi đồng nghiệp mượn đồ, sợ bị làm hỏng, sợ không được trả. Họ bắt đầu tập bằng việc nhỏ nhất: mỗi sáng mang thêm một gói bánh để chia cho phòng. Vài tháng sau, họ nhận ra mình không còn đếm từng cây bút cho mượn nữa. Không ai ép họ rộng rãi. Bàn tay chỉ tự mở ra sau nhiều lần tập.

Lưu ý một điều: cho đi không có nghĩa là để người khác lợi dụng mình, hay cho đến mức gia đình mình thiếu thốn. Cho với trí tuệ là cho đúng người, đúng lúc, vừa với sức mình. Ví dụ, đưa tiền cho người thân để họ tiếp tục cờ bạc không phải là bố thí, mà là tiếp sức cho cái khổ của họ.

Năm Giới: Món Quà Lớn Nhất

Có một món quà mà Đức Phật gọi là đại thí, sự cho lớn. Nó không tốn một đồng nào.

Đó là giữ năm giới: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không dùng chất gây nghiện. Đức Phật dạy rằng khi giữ năm giới, một người đang cho vô số chúng sinh sự không sợ hãi, không thù hận, không bị làm hại; và chính người ấy cũng được hưởng lại sự không sợ hãi ấy (đại ý, Tăng Chi Bộ Kinh, AN 8.39).

Hãy nghĩ theo cách này: khi bạn không nói dối, mọi người quanh bạn được yên tâm tin bạn. Khi bạn không uống rượu rồi lái xe, cả con đường được an toàn hơn. Giữ giới chính là vô úy thí ở dạng trọn vẹn nhất.

Đây cũng là chủ đề của bài ngày mai.

Câu Hỏi Thường Gặp

Không có tiền thì bố thí thế nào?

Bạn có thể cho nét mặt hòa nhã, lời nói tử tế, sức lực, chỗ ngồi, sự lắng nghe, như bảy cách bố thí không cần tiền ở trên. Ngay cả việc giữ năm giới cũng là một món quà lớn cho người xung quanh. Phật pháp không đo bố thí bằng số tiền, mà bằng tấm lòng khi cho.

Bố thí mong được phước có sai không?

Không sai. Đức Phật có nói về quả lành của việc cho đi. Nhưng Ngài cũng dạy rằng cho để tâm mình bớt tham, trở nên trong sạch mới là cách cho có kết quả lớn nhất. Bạn có thể bắt đầu từ mong phước, rồi dần dần tập cho mà không cần tính toán.

Cho người không xứng đáng có mất phước không?

Trong kinh, Đức Phật có nói rằng cho người có giới đức thì kết quả lớn hơn. Nhưng điều đó không có nghĩa là cho người khác là vô ích. Với người mới tập, điều quan trọng hơn là tâm mình khi cho. Chỉ nên tránh cho những thứ giúp người khác làm hại chính họ hoặc hại người, như tiền để cờ bạc, rượu cho người đang nghiện.