Tóm Tắt Kinh Ví Dụ Con Rắn – Kinh Trung Bộ 22: Xả Chấp Thủ

Không ít người học Phật hay tìm hiểu triết lý thường vô tình rơi vào cái bẫy biến giáo lý thành công cụ tranh luận, khoe khoang kiến thức thay vì dùng để chuyển hóa khổ đau. Lối chấp thủ giáo điều ấy nguy hiểm chẳng khác nào hành động liều lĩnh cầm nắm một loài bò sát độc hại mà không có kỹ năng.

Đến với Kinh Ví Dụ Con Rắn (Pali: Alagaddūpama Sutta – Kinh Trung Bộ 22), Đức Phật dùng hai hình tượng kinh điển—loài rắn độc và chiếc bè qua sông—để cảnh tỉnh thái độ học pháp sai lầm của người đệ tử. Để thấu hiểu nghệ thuật buông bỏ ngay cả những điều thiện lành nhất, bạn có thể tham khảo thêm tại danh mục Kinh Trung Bộ.

Bối Cảnh Kinh Ví Dụ Con Rắn

Một thời, Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Lúc ấy, Tỳ Kheo Arittha, trước kia làm nghề huấn luyện chim ưng, khởi lên tà kiến: “Theo như ta hiểu pháp Thế Tôn thuyết giảng, khi thọ dụng những pháp được Thế Tôn gọi là chướng ngại pháp, thật sự không có chướng ngại gì.”

Nhiều Tỳ Kheo nghe vậy, đến hỏi Arittha và khuyên ông bỏ quan điểm ấy. Họ nói: chớ xuyên tạc Thế Tôn, Thế Tôn không nói như vậy. Họ nhắc rằng Ngài đã dùng nhiều cách để nói về những pháp gây chướng ngại, và dục vui ít, khổ nhiều, não nhiều, nguy hiểm càng nhiều hơn. Ngài đã ví dục như:

1. Khúc xương.
2. Miếng thịt.
3. Bó đuốc cỏ khô.
4. Hố than hừng.
5. Cơn mộng.
6. Vật dụng cho mượn.
7. Trái cây.
8. Lò thịt.
9. Gậy nhọn.
10. Đầu rắn.

Arittha vẫn cứng đầu, chấp chặt quan điểm của mình. Các Tỳ Kheo bèn đến bạch Thế Tôn.

Ngài cho gọi Arittha. Arittha thưa vẫn hiểu như vậy. Đức Phật nói: ông hiểu pháp của Ngài như thế là sai. Ngài đã nói dục vui ít, khổ nhiều, não nhiều, và ví dục như mười điều trên. Ông không những xuyên tạc Ngài mà còn tự phá hoại mình và tạo nên nhiều tổn đức, và điều này đưa đến bất hạnh, đau khổ lâu dài cho ông.

Ngài hỏi các Tỳ Kheo: Arittha có thể khởi lên tia lửa sáng nào trong pháp luật này không? Các vị đáp: “Bạch Thế Tôn, làm sao có thể được.” Arittha im lặng, hổ thẹn, thụt vai, cúi đầu, lo âu, câm miệng. Ngài hỏi tiếp, các Tỳ Kheo thưa rằng họ hiểu đúng lời Ngài về dục, và Ngài khen các vị hiểu đúng. Ngài kết: không thể có chuyện người ta thọ dụng các dục mà ngoài các dục, ngoài các dục tưởng, ngoài các dục tầm.

Nắm Pháp Cho Khéo, Rồi Buông Khi Đã Qua Sông

Đức Phật nói về hai kiểu người học pháp. Pháp ở đây là các lời dạy của Ngài, gồm chín thể loại:

1. Kinh: các bài giảng bằng văn xuôi.
2. Ứng tụng: văn xuôi xen kệ, hoặc kệ lặp lại điều vừa giảng.
3. Giải thuyết: lời giải thích, trả lời các câu hỏi về ý nghĩa.
4. Kệ tụng: các bài kệ, tức câu thơ ngắn.
5. Cảm hứng ngữ: lời Đức Phật thốt ra lúc hoan hỷ, thường là kệ.
6. Như thị ngữ: các bài mở đầu bằng “Thế Tôn nói như vậy”.
7. Bổn sinh: chuyện về các đời trước của Đức Phật.
8. Vị tằng hữu pháp: chuyện về những điều kỳ diệu chưa từng có.
9. Phương quảng: bài giảng giải rộng, nói sâu về nghĩa lý.

Kiểu thứ nhất: người học mà nắm sai.
Kinh gọi họ là người ngu si. Học xong, họ không dùng trí tuệ để xem xét ý nghĩa của lời dạy, nên lời dạy không trở nên rõ ràng với họ. Họ học để có cái mà chỉ trích người khác, và để được thỏa thích tranh luận. Vì vậy họ không đạt được mục đích của việc học pháp. Pháp ấy bị nắm sai, nên đưa họ đến bất hạnh và đau khổ lâu dài.

Ví dụ: một người ưa tìm rắn nước, thấy con rắn lớn và bắt nó ở lưng hay ở đuôi. Con rắn quay lại cắn tay, cánh tay hay một phần khác, và người ấy có thể chết hay đau khổ gần như chết. Vì sao? Vì nắm bắt con rắn một cách sai. Người học pháp mà nắm sai cũng vậy: chính pháp ấy làm họ khổ.

Kiểu thứ hai: người học mà nắm khéo.
Đó là các thiện nam tử, học cũng những lời dạy ấy. Khác ở chỗ họ dùng trí tuệ để xem xét ý nghĩa, nên lời dạy trở nên rõ ràng. Họ không học để chỉ trích hay tranh luận, và họ đạt được mục đích của việc học pháp. Pháp được nắm khéo nên đưa họ đến hạnh phúc và an lạc lâu dài.

Ví dụ: cũng người tìm rắn nước ấy, thấy con rắn lớn, nhưng khéo đè nó bằng cây gậy có nạng rồi khéo nắm cổ nó. Dù rắn cuốn quanh tay hay cánh tay, người ấy không chết và không đau khổ gần như chết. Vì sao? Vì đã khéo nắm giữ con rắn.

Ngài dặn: ai chưa hiểu ý nghĩa lời Ngài thì hãy hỏi Ngài, hoặc hỏi các Tỳ Kheo trí thức.

Rồi Ngài nói về chiếc bè. Một người đi đường dài đến vùng nước rộng, bờ bên này nguy hiểm, hãi hùng, bờ bên kia an ổn, nhưng không có thuyền hay cầu. Người ấy thu cỏ, cây, nhánh, lá, cột thành bè, dùng tay chân tinh tấn vượt sang bờ bên kia an toàn. Sang rồi, người ấy nghĩ: “Chiếc bè này lợi ích nhiều cho ta, ta hãy đội nó trên đầu hay vác trên vai mà đi.”

Đức Phật hỏi: làm vậy có đúng với công dụng của chiếc bè không? Các Tỳ Kheo đáp không. Làm đúng là kéo bè lên bờ khô hay nhận chìm xuống nước rồi đi đến chỗ mình muốn. Ngài kết: Ngài thuyết pháp như chiếc bè để vượt qua, không phải để nắm giữ lấy. Hiểu ví dụ chiếc bè, chánh pháp còn phải bỏ đi, huống nữa là phi pháp.

Sáu Kiến Xứ Và Hai Kiểu Lo Âu

Đức Phật nói có sáu kiến xứ (chỗ để cái nhìn của mình dựa vào). Người vô văn phàm phu, không đến gần bậc Thánh và bậc Chơn nhơn, không thuần thục và không tu tập pháp của các vị ấy, xem mỗi điều sau là “của tôi, là tôi, là tự ngã của tôi”:

1. Sắc.
2. Cảm thọ.
3. Tưởng.
4. Các hành.
5. Cái được thấy, được nghe, được cảm xúc, được ý thức, được đạt tới, được tìm cầu, được ý suy tư.
6. Quan điểm: “Đây là thế giới, đây là tự ngã, sau khi chết tôi sẽ thường còn, thường hằng, thường trú, không biến chuyển, tôi sẽ trú như thế này cho đến mãi mãi.”

Vị đa văn Thánh đệ tử làm ngược lại. Vị ấy xem từng điều trên là “không phải của tôi, không phải là tôi, không phải tự ngã của tôi”, nên đối với sự vật không thật có thì không lo âu, phiền muộn.

Một Tỳ Kheo hỏi Ngài về lo âu. Ngài đáp bốn trường hợp:

1. Cái không thật có ở ngoài mà gây lo âu: người nghĩ “cái gì chắc chắn đã là của tôi, nay không còn là của tôi; cái gì có thể là của tôi, tôi không được”. Người ấy sầu muộn, than vãn, khóc lóc, đấm ngực, đi đến bất tỉnh.
2. Cái không thật có ở ngoài mà không gây lo âu: người không nghĩ như vậy, nên không sầu muộn, than vãn, khóc lóc.
3. Cái không thật có ở trong mà gây lo âu: người có tà kiến “tôi sẽ thường còn”, nghe Như Lai hay đệ tử Như Lai thuyết pháp bạt trừ tất cả kiến xứ và đưa đến Niết Bàn. Người ấy nghĩ “chắc chắn ta sẽ bị đoạn diệt”, rồi sầu muộn, than vãn, khóc lóc.
4. Cái không thật có ở trong mà không gây lo âu: người không có tà kiến ấy, nghe cùng bài pháp nhưng không nghĩ mình sẽ bị đoạn diệt, nên không sầu muộn, than vãn, khóc lóc.

Năm Uẩn Đều Vô Thường, Khổ, Không Phải Của Mình

Đức Phật hỏi các Tỳ Kheo ba điều. Thứ nhất, có vật sở hữu nào được nắm giữ mà thường còn, không đổi, trụ mãi không? Các vị đáp không. Thứ hai, có ngã luận thủ nào được chấp thủ mà không khởi lên sầu, bi, khổ, ưu, não không? Các vị đáp không. Thứ ba, có kiến y nào được dựa vào mà không khởi lên sầu, bi, khổ, ưu, não không? Các vị đáp không.

Ngài hỏi tiếp: nếu có ngã thì có ngã sở thuộc của tôi; nếu có ngã sở thuộc thì có ngã của tôi. Nhưng ngã và ngã sở thuộc không thể chấp nhận là thường còn, nên kiến xứ “sau khi chết tôi sẽ thường còn” là hoàn toàn ngu si.

Với từng uẩn, Ngài hỏi cùng một chuỗi, và các Tỳ Kheo đáp cùng một chuỗi:

• Sắc là thường hay vô thường? Vô thường.
• Cái gì vô thường là khổ hay lạc? Khổ.
• Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, thì có hợp lý chăng khi xem là “của tôi, là tôi, là tự ngã của tôi”? Không.

Ngài hỏi như vậy với sắc, cảm thọ, tưởng, các hành và thức. Rồi Ngài dạy: bất cứ sắc nào, quá khứ, tương lai hay hiện tại, trong hay ngoài, thô hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần, đều là “không phải của tôi, không phải là tôi, không phải tự ngã của tôi”, cần như thật quán với chánh trí tuệ. Với cảm thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy.

Nhờ thấy vậy, vị đa văn Thánh đệ tử yểm ly (chán bỏ) đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Do yểm ly nên ly tham, do ly tham nên được giải thoát. Trong sự giải thoát có trí khởi lên, biết mình đã giải thoát. Vị ấy biết: “Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, những gì nên làm đã làm, không còn trở lui tại đây với một đời sống khác.”

Vị Đã Giải Thoát Hạ Cây Cờ Xuống Và Lời Ngài Về Chuyện Bị Xuyên Tạc

Đức Phật nói vị Tỳ Kheo ấy được gọi là vị đã vất bỏ các chướng ngại vật, lấp đầy các thông hào, nhổ lên cột trụ, mở tung các lề khóa, và là bậc Thánh đã hạ cây cờ xuống, đã đặt gánh nặng xuống, không có gì hệ lụy. Năm hình ảnh ấy có nghĩa như sau:

1. Vất bỏ các chướng ngại: đã đoạn trừ vô minh.
2. Lấp đầy các thông hào: đã đoạn trừ tái sinh và sự luân chuyển sinh tử.
3. Nhổ lên cột trụ: đã đoạn trừ khát ái.
4. Mở tung các lề khóa: đã đoạn trừ năm hạ phần kiết sử.
5. Hạ cây cờ, đặt gánh nặng xuống: đã đoạn trừ ngã mạn.

Với mỗi điều, Ngài nói vị ấy đã cắt tận gốc rễ, làm cho như cây ta la bị chặt đầu, không thể tái sinh trong tương lai. Ngài còn nói chư Thiên ở Đế Thích Thiên giới, Phạm Thiên giới và Sinh Chủ giới không tìm được dấu vết của vị Tỳ Kheo đã giải thoát ấy, vì ngay trong hiện tại, Như Lai cũng không thể tìm thấy dấu vết.

Ngài nói một số Sa Môn, Bà La Môn xuyên tạc Ngài, rằng Sa Môn Gotama chủ trương hư vô, đề cao sự đoạn diệt và tiêu diệt các hữu tình. Ngài đáp: Ngài không như vậy, xưa cũng như nay Ngài chỉ nói lên sự khổ và sự diệt khổ.

Nếu người khác nhiếc mắng, phỉ báng Như Lai, Như Lai không sân hận, không bất mãn, tâm không phẫn nộ. Nếu người khác cung kính, lễ bái, cúng dường Như Lai, Như Lai không hoan hỷ, sung sướng, tâm không thích thú, mà nghĩ: “Đây là điều xưa kia đã từng biết rõ, đây là trách nhiệm Ta phải làm.” Ngài dặn các Tỳ Kheo làm như vậy.

Từ Bỏ Cái Không Phải Của Mình, Và Pháp Khéo Giảng Đưa Từng Hạng Người Đến Đâu

Đức Phật dạy: cái gì không phải của các ông thì hãy từ bỏ, từ bỏ sẽ đưa lại hạnh phúc, an lạc lâu dài. Cái không phải của các ông là sắc, thọ, tưởng, các hành và thức.

Ngài hỏi: trong rừng Jetavana này, nếu có người thu lượm cỏ, cây, nhánh, lá rồi đốt hay làm gì tùy ý, các ông có nghĩ người ấy thu lượm hay đốt chúng ta không? Các Tỳ Kheo đáp: “Bạch Thế Tôn, không. Vì nó không phải tự ngã hay không phải sở thuộc của ngã.” Ngài kết: cũng vậy, cái gì không phải của các ông hãy từ bỏ.

Cuối cùng, Ngài nói pháp được Ngài khéo giảng, làm tỏ lộ, khai thông, khai thị, loại trừ các vải quấn cũ. Nhờ vậy:

1. Các Tỳ Kheo là bậc A La Hán, lậu hoặc đã tận, gánh nặng đã đặt xuống, được giải thoát nhờ chánh trí: vòng luân chuyển sinh tử của các vị ấy không thể chỉ bày.
2. Các Tỳ Kheo đã đoạn trừ năm hạ phần kiết sử: thành các vị hóa sinh, nhập diệt tại đây, không còn trở lui vào đời này.
3. Các Tỳ Kheo đã đoạn trừ ba kiết sử và làm muội lược tham sân si: thành bậc Nhất Lai, chỉ đến đời này một lần nữa sẽ diệt tận khổ đau.
4. Các Tỳ Kheo đã đoạn trừ ba kiết sử: thành bậc Dự Lưu, không còn bị đọa vào ác thú, quyết định hướng đến chánh giác.
5. Các Tỳ Kheo là bậc tùy pháp hành, tùy tín hành: sẽ hướng về chánh giác.
6. Những vị chỉ đủ lòng tin và lòng thương mến đối với Ngài: được hướng về chư Thiên.

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỳ Kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy.

Học Pháp Để Cãi Thắng Hay Để Bớt Khổ?

Kinh dạy cho Tỳ Kheo, nhưng chuyện học xong rồi dùng sai ai cũng gặp. Ba gợi ý dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.

Hỏi mình học để làm gì

Kinh nói người nắm pháp sai học để chỉ trích người khác và khoái khẩu biện luận. Trước khi đọc một bài kinh, bạn hỏi mình: hôm nay mình áp dụng được điều gì. Ví dụ, bạn đọc về nhẫn nhục rồi muốn gửi vào nhóm chat để nhắc người hay cáu. Hãy dừng lại và dùng điều ấy với chính mình trong cuộc họp chiều nay.

Dùng pháp như chiếc bè

Chiếc bè giúp qua sông nhưng không đáng vác trên vai. Bạn thử một cách tu, chẳng hạn ngồi thở mười phút mỗi tối, và xem nó có giúp tâm bớt rối không. Nếu có, bạn dùng tiếp. Điều cần tránh là biến cách ấy thành chuẩn để chê người làm khác. Ví dụ, bạn đừng nói với bạn mình rằng không ngồi thiền thì không phải tu. Kinh nói chánh pháp còn phải bỏ đi, huống nữa là phi pháp.

Hỏi cái mình đang giữ có ở lại mãi được không

Kinh nói lo âu đến từ việc nghĩ “cái này chắc chắn là của tôi” rồi mất nó. Hãy viết ra một thứ bạn đang sợ mất, như công việc hay một mối quan hệ. Rồi hỏi: thứ này có ở lại mãi không? Ví dụ, bạn sợ bị cắt việc và mất ngủ. Bạn viết ra hai việc có thể chuẩn bị ngay, như cập nhật hồ sơ và hỏi một người quen. Nếu cần một lộ trình từng bước, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.

Bài trước trong bộ là Kinh Ví Dụ Cái Cưa, bài tiếp theo là Kinh Gò Mối.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh Ví Dụ Con Rắn

1. Ví dụ con rắn nước dạy điều gì?

Kinh nói người bắt rắn ở lưng hay đuôi thì bị rắn cắn, còn người khéo đè bằng gậy có nạng rồi nắm cổ thì không sao. Đức Phật dùng ví dụ này để nói về việc học pháp. Học để chỉ trích người khác và biện luận thì nắm sai và đưa đến đau khổ lâu dài. Dùng trí tuệ quán sát ý nghĩa thì nắm khéo và đưa đến hạnh phúc, an lạc lâu dài.

2. Ví dụ chiếc bè nghĩa là gì?

Chiếc bè dùng để vượt sông, không phải để vác theo sau khi đã sang bờ bên kia. Đức Phật nói Ngài thuyết pháp như chiếc bè để vượt qua, không phải để nắm giữ lấy. Ngài kết rằng chánh pháp còn phải bỏ đi, huống nữa là phi pháp.

3. Vì sao Đức Phật nói Ngài chỉ nói về khổ và diệt khổ?

Một số Sa Môn, Bà La Môn xuyên tạc rằng Sa Môn Gotama chủ trương hư vô và tiêu diệt các hữu tình. Ngài đáp rằng Ngài không nói như vậy, xưa cũng như nay Ngài chỉ nói lên sự khổ và sự diệt khổ.