Trong nhịp sống hiện đại bộn bề, nội tâm chúng ta thường xuyên bị bủa vây bởi những xung đột âm ỉ ban đêm và những lo toan bận rộn thiêu đốt suốt ban ngày. Giữa những rối rắm bất an ấy, làm thế nào để bóc tách từng tầng phiền não đang giam cầm tâm trí?
Thông qua Kinh Gò Mối (Pali: Vammīka Sutta – Kinh Trung Bộ 23), Đức Phật đã khai mở ý nghĩa của một câu đố bí ẩn từ cõi Trời, ví thân tâm con người như một gò đất bí ẩn cần được khai quật. Từng tầng ẩn dụ sâu sắc của bài pháp này sẽ dẫn lối bạn khám phá kho tàng trí tuệ trong hệ thống Kinh Trung Bộ.
Bối Cảnh Kinh Gò Mối
Một thời, Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Lúc ấy tôn giả Kumara Kassapa trú tại rừng Andhavana.
Đêm đã gần tàn, một vị Thiên với hào quang rực rỡ chiếu sáng cả rừng Andhavana đến chỗ tôn giả, đứng một bên và nói: “Tỳ Kheo, Tỳ Kheo! Gò mối này ban đêm phun khói, ban ngày chiếu sáng.”
Rồi vị Thiên kể câu đố. Một Bà La Môn bảo người có trí: “Này kẻ trí, hãy cầm gươm và đào lên.” Người có trí đào và lần lượt thấy tám vật: then cửa, con nhái, con đường hai ngã, đồ lọc sữa, con rùa, con dao phay, miếng thịt và con rắn hổ. Mỗi lần thấy một vật, người có trí thưa lại. Với bảy vật đầu, vị Bà La Môn bảo lấy vật ấy lên rồi cầm gươm đào thêm.
Đến con rắn hổ, vị Bà La Môn nói khác: “Hãy để con rắn hổ yên, chớ đụng chạm con rắn hổ, hãy đảnh lễ con rắn hổ.”
Vị Thiên bảo tôn giả hãy đến hỏi Thế Tôn những câu ấy, và Thế Tôn trả lời thế nào thì thọ trì như vậy. Vị Thiên nói mình không thấy ai trong thế gian, kể cả chư Thiên, Ma vương, Phạm thiên, các Sa Môn và Bà La Môn, có thể hướng tâm để trả lời những câu hỏi ấy, trừ Như Lai, đệ tử Như Lai hay những ai đã được nghe hai vị này. Nói xong, vị Thiên biến mất.
Gò Mối Là Thân Này, Khói Là Suy Nghĩ Ban Đêm, Ánh Sáng Là Việc Làm Ban Ngày
Khi đêm đã mãn, tôn giả Kumara Kassapa đến đảnh lễ Thế Tôn, kể lại lời vị Thiên, rồi bạch hỏi mười lăm điều trong câu đố: gò mối là gì, cái gì phun khói ban đêm, cái gì chiếu sáng ban ngày, ai là Bà La Môn, ai là người có trí, cái gì là cây gươm, cái gì là đào lên, rồi then cửa, con nhái, con đường hai ngã, đồ lọc sữa, con rùa, con dao phay, miếng thịt và con rắn hổ.
Thế Tôn đáp lần lượt theo thứ tự ấy. Ba điều đầu nói về thân và tâm:
- Gò mối.
Đồng nghĩa với cái thân này, do Tứ Đại (bốn đại: đất, nước, lửa, gió) thành, do cha mẹ sinh, nhờ cơm cháo nuôi dưỡng.
Thân ấy vô thường, hư hoại, tan vỡ, đứt đoạn, diệt mất. - Ban đêm phun khói.
Là những gì thuộc về công việc ban ngày mà ban đêm đem ra suy tầm, suy nghĩ. - Ban ngày chiếu sáng.
Là những gì ban đêm đã suy tầm, suy tư, ban ngày đem ra thực hành bằng thân, lời nói và ý.
Như Lai, Tỳ Kheo Hữu Học, Trí Tuệ Của Bậc Thánh Và Tinh Tấn
Bốn điều tiếp theo nói về người đào và cách đào:
- Bà La Môn.
Đồng nghĩa với Như Lai, bậc A La Hán, Chánh Đẳng Giác. - Người có trí.
Đồng nghĩa với Tỳ Kheo hữu học (vị còn đang học trên con đường tu, chưa hoàn tất). - Cây gươm.
Đồng nghĩa với trí tuệ của bậc Thánh. - Đào lên.
Đồng nghĩa với tinh tấn, tinh cần.
Từ Then Cửa Vô Minh Đến Miếng Thịt Hỷ Tham
Với mỗi vật, kinh chốt cùng một ý: đem vật ấy lên là từ bỏ điều nó chỉ, và đó là ý nghĩa của việc người có trí cầm gươm đào lên.
- Then cửa.
Đồng nghĩa với vô minh.
Đem then cửa lên là từ bỏ vô minh. - Con nhái.
Đồng nghĩa với phẫn nộ và hiềm hận.
Đem con nhái lên là từ bỏ phẫn nộ và hiềm hận. - Con đường hai ngã.
Đồng nghĩa với nghi hoặc.
Đem con đường hai ngã lên là từ bỏ nghi hoặc. - Đồ lọc sữa.
Đồng nghĩa với Ngũ Triền Cái (năm thứ che lấp tâm):
dục tham triền cái
sân triền cái
hôn trầm thụy miên triền cái
trạo cử hối quá triền cái
nghi hoặc triền cái
Đem đồ lọc sữa lên là từ bỏ Ngũ Triền Cái. - Con rùa.
Đồng nghĩa với Ngũ Thủ Uẩn (năm uẩn bị bám giữ):
sắc thủ uẩn
thọ thủ uẩn
tưởng thủ uẩn
hành thủ uẩn
thức thủ uẩn
Đem con rùa lên là từ bỏ Ngũ Thủ Uẩn. - Con dao phay.
Đồng nghĩa với năm thứ nuôi lớn lòng dục (kinh gọi là năm dục trưởng dưỡng). Chúng đáng yêu, đáng mừng, đáng thích, vừa ý, kích thích lòng dục, hấp dẫn:
các sắc do mắt nhận thức
các tiếng do tai nhận thức
các hương do mũi nhận thức
các vị do lưỡi nhận thức
các xúc do thân cảm xúc
Lấy con dao phay lên là từ bỏ năm dục trưởng dưỡng. - Miếng thịt.
Đồng nghĩa với hỷ tham (vui thích và tham đắm).
Lấy miếng thịt lên là từ bỏ hỷ tham.
Con Rắn Hổ Là Vị Tỳ Kheo Đã Diệt Lậu Hoặc
Đến điều thứ mười lăm, Thế Tôn nói con rắn hổ đồng nghĩa với vị Tỳ Kheo đã diệt trừ các lậu hoặc (những phiền não ngấm trong tâm). Lời “hãy để con rắn hổ yên, chớ đụng chạm con rắn hổ, hãy đảnh lễ con rắn hổ” là nói về vị ấy.
Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Tỳ Kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy.
Soi Lại Chuyện Hằng Ngày Của Mình Qua Câu Đố Gò Mối
Kinh nói với một Tỳ Kheo, nhưng câu đố này cũng soi được chuyện thường ngày của mỗi người. Ba việc dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Ghi lại điều bạn nghĩ về đêm
Kinh nói khói ban đêm là những điều ta suy nghĩ về việc ban ngày, và ban ngày ta đem chúng ra làm bằng thân, lời nói và ý. Tối nay hãy ghi vào điện thoại một dòng: điều bạn đang nghĩ sẽ nói hoặc làm ngày mai. Sáng mai đọc lại trước khi hành động. Ví dụ, chị Hoa nằm nghĩ cả đêm câu đáp trả đồng nghiệp, sáng ra nhắn một tin gay gắt rồi hối hận cả ngày. Có dòng ghi chú, chị còn kịp sửa. Nếu ý nghĩ cứ quay lại, bạn có thể xem cách xử lý trong Kinh An Trú Tâm.
Gọi đúng tên vật cản đang chắn bạn
Kinh đặt tên riêng cho từng vật: then cửa là vô minh, con nhái là phẫn nộ và hiềm hận, con đường hai ngã là nghi hoặc. Khi thấy bứt rứt, đừng chỉ nói “mình khó chịu”. Hãy chọn một tên: đang giận, đang nghi, hay đang chưa hiểu, rồi viết ra giấy. Ví dụ, anh Nam trễ hạn dự án và tự trách mình tệ. Gọi đúng tên, anh thấy mình đang giận vì bị giao thêm việc, và đang nghi không biết nên nhận hay từ chối.
Bỏ từng thứ một, đừng đào cùng lúc
Trong câu đố, người có trí thấy một vật, lấy vật ấy lên rồi mới đào thêm. Hãy chọn một thói quen nhỏ muốn bỏ trong tuần này, chỉ một thôi. Ví dụ, cô Lan muốn bớt thức khuya xem phim, bớt cáu với con và bớt lo tiền cùng lúc, kết quả là không bỏ được gì. Tuần này cô chỉ chọn tắt phim lúc 11 giờ đêm. Quen rồi mới sang việc khác. Nếu cần một lộ trình từng bước để bắt đầu, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.
Bài trước trong bộ là Kinh Ví Dụ Con Rắn, bài tiếp theo là Kinh Trạm Xe.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh Gò Mối
1. “Gò mối ban đêm phun khói, ban ngày chiếu sáng” nghĩa là gì?
Kinh nói gò mối là cái thân này. Khói là điều suy nghĩ ban đêm về công việc ban ngày, còn ánh sáng là việc đem ra thực hành bằng thân, lời nói và ý vào ban ngày.
2. Vì sao con rắn hổ được đảnh lễ mà không bị đào bỏ?
Kinh nói con rắn hổ đồng nghĩa với vị Tỳ Kheo đã diệt trừ các lậu hoặc (những phiền não ngấm trong tâm). Vì thế lời “hãy để yên, chớ đụng chạm, hãy đảnh lễ” là nói về vị ấy. Kinh không nêu thêm lý do nào khác.
3. Cây gươm và việc đào lên trong kinh là gì?
Cây gươm là trí tuệ của bậc Thánh, còn đào lên là tinh tấn, tinh cần. Người cầm gươm đào là Tỳ Kheo hữu học, tức vị còn đang học trên con đường tu, chưa hoàn tất.
