Kinh An Trú Tầm (tiếng Pali: Vitakkasaṇṭhāna Sutta) mang ý nghĩa làm cho dòng suy nghĩ được an định, tĩnh lặng và dừng lại. Nếu Bài kinh số 19 (Song Tầm) dạy chúng ta cách phân loại suy nghĩ thành hai nhóm Thiện và Bất Thiện, thì Bài kinh số 20 trong Kinh Trung Bộ lại cung cấp cho chúng ta một cẩm nang kỹ thuật vô cùng thực tiễn gồm 5 bước liên hoàn để tiêu diệt tận gốc những suy nghĩ tiêu cực, ám ảnh. Đây được xem là bản kinh kinh điển nhất về nghệ thuật quản trị tâm trí trong Phật giáo.
5 Bước Tiêu Diệt Suy Nghĩ Ám Ảnh Và Bất Thiện
Tại tu viện Kỳ Viên, Đức Phật dạy rằng một người tu tập muốn làm chủ được nội tâm thì phải thường xuyên thực hành 5 phương pháp (năm tướng) để đối phó với những suy nghĩ bất thiện liên quan đến tham lam (dục), giận dữ (sân) và si mê (si). Năm bước này được thực hiện từ nhẹ nhàng, tinh tế cho đến quyết liệt, mạnh mẽ nhất.
Bước 1: Phương pháp “Thay thế suy nghĩ” (Tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện)
Khi một suy nghĩ bất thiện khởi lên trong đầu, thay vì cố gắng chiến đấu trực diện với nó, hành giả hãy ngay lập tức hướng sự chú ý sang một chủ đề khác mang tính thiện lành. Nhờ việc chuyển đổi sự tập trung này, suy nghĩ xấu ác sẽ tự động bị đẩy lùi và tiêu diệt.
Đức Phật đưa ra một ví dụ vô cùng sinh động: Giống như một người thợ mộc lành nghề, khi thấy một cái nêm gỗ to và thô bị kẹt trong khe, anh ta không dùng tay kéo ra, mà dùng một cái nêm gỗ khác nhỏ hơn, tinh tế hơn đóng mạnh vào để đánh bật cái nêm cũ ra ngoài. Tương tự, hãy dùng những suy nghĩ về tình thương, sự buông xả (cái nêm tốt) để đánh bật những suy nghĩ giận dữ, tham lam (cái nêm xấu) ra khỏi tâm trí.
Bước 2: Phương pháp “Quán sát sự nguy hiểm” (Nhìn rõ hậu quả)
Nếu đã áp dụng bước 1 mà suy nghĩ bất thiện vẫn tiếp tục bám lấy tâm trí, hành giả phải chuyển sang bước 2: Trực tiếp đối diện và quán sát sự nguy hiểm của nó. Hãy tự nhủ: “Đây là suy nghĩ độc hại, đây là suy nghĩ đầy tội lỗi, suy nghĩ này chắc chắn sẽ mang lại quả báo đau khổ tột cùng.” Khi nhìn thấy rõ bản chất ghê tởm của suy nghĩ đó, nó sẽ tự động rơi rụng.
Giống như một chàng trai hay một cô gái trẻ tuổi đang ăn mặc rất đẹp đẽ và ưa thích sự sạch sẽ. Đột nhiên, có ai đó lấy một cái xác rắn chết, xác chó chết hay xác người chết quàng vào cổ họ. Chắc chắn họ sẽ cảm thấy vô cùng lo âu, xấu hổ, ghê tởm và ngay lập tức hất văng cái xác thối đó ra khỏi người mình. Những suy nghĩ ác độc trong đầu chúng ta cũng đáng ghê tởm như cái xác thối ấy vậy.
Bước 3: Phương pháp “Làm lơ, Không chú ý” (Không ức niệm, không tác ý)
Nếu sau khi quán sát sự ghê tởm mà suy nghĩ xấu vẫn ngoan cố khởi lên, hành giả chuyển sang bước 3: Phớt lờ nó đi, tuyệt đối không chú ý, không nghĩ về nó, không cung cấp năng lượng cho nó nữa.
Giống như một người có đôi mắt sáng đang đi trên đường. Nếu người ấy không muốn nhìn thấy một cảnh tượng chướng mắt nào đó, họ chỉ cần đơn giản là nhắm mắt lại hoặc quay mặt nhìn sang hướng khác. Khi tâm trí lờ đi và cắt đứt sự chú ý, suy nghĩ bất thiện sẽ không còn đất sống và tự động chết mòn.
Bước 4: Phương pháp “Truy tìm cội nguồn và làm dịu dòng suy nghĩ”
Nếu cố tình lờ đi mà suy nghĩ tiêu cực vẫn tiếp tục quấy rầy, hành giả chuyển sang bước 4: Đi ngược lại dòng suy nghĩ để xem nó bắt nguồn từ đâu, từ đó làm chậm lại và tháo gỡ dần cấu trúc của nó.
Đức Phật đưa ra một ví dụ tuyệt hay về sự giảm tốc: Giống như một người đang chạy bộ rất nhanh, người ấy chợt nhận ra và tự hỏi: “Tại sao ta lại phải chạy nhanh thế này? Ta hãy đi bộ chậm lại.” Đang đi bộ chậm, người ấy lại nghĩ: “Tại sao ta phải đi bộ? Ta hãy đứng lại.” Đang đứng, người ấy lại nghĩ: “Tại sao ta phải đứng? Ta hãy ngồi xuống.” Và khi đang ngồi, người ấy nghĩ: “Tại sao ta phải ngồi? Ta hãy nằm xuống nghỉ ngơi.” Bằng cách liên tục đặt câu hỏi truy ngược lại vấn đề, hành giả sẽ bẻ gãy động lượng trôi lăn của dòng suy nghĩ, làm cho nó chậm dần, yếu đi và cuối cùng là dừng hẳn lại trong sự tĩnh lặng.
Bước 5: Phương pháp “Nhiếp phục bằng ý chí mạnh mẽ” (Dùng tâm chế ngự tâm)
Nếu đã làm đủ 4 bước trên một cách vi tế mà những suy nghĩ bất thiện liên quan đến tham, sân, si vẫn cuồn cuộn trỗi dậy như một cơn bão, thì đây là lúc hành giả phải dùng đến biện pháp mạnh nhất.
Hành giả phải nghiến chặt hai hàm răng, dán chặt lưỡi lên nóc họng, tập trung toàn bộ năng lượng ý chí để dồn ép, đánh bại và nghiền nát suy nghĩ xấu ác đó. Đức Phật ví dụ giống như một lực sĩ to khỏe, cơ bắp cuồn cuộn, lao đến túm lấy đầu hoặc túm lấy vai của một kẻ ốm yếu để đè bẹp và khuất phục hắn một cách hoàn toàn. Lúc này, tâm trí mạnh mẽ (chánh niệm) phải đè bẹp tâm trí yếu ớt (tà niệm). Bằng sự quyết liệt tột độ này, mọi ác tầm sẽ bị đập tan.
Kết Luận Về Sự Tự Do Tuyệt Đối Của Nội Tâm
Đức Phật kết luận, vị Tỳ-kheo nào làm chủ và thực hành nhuần nhuyễn 5 bước này được gọi là người “đã an trú trong đạo tầm pháp môn”. Người đó đạt được sự tự do tuyệt đối của nội tâm: “Muốn suy nghĩ điều gì thì suy nghĩ điều đó, không muốn suy nghĩ điều gì thì sẽ không suy nghĩ điều đó”. Nhờ làm chủ hoàn toàn tâm trí, vị ấy đoạn trừ được khát ái, bẻ gãy mọi gông cùm kiết sử, đập tan sự kiêu ngạo và chấm dứt mọi khổ đau trong luân hồi. Kinh An Trú Tầm thực sự là một bảo bối vô giá cho những ai đang phải vật lộn với những suy nghĩ tiêu cực, trầm cảm hay lo âu quá độ.
