Có những lúc bạn càng cố gắng đè nén một ý nghĩ tồi tệ hay một ký ức ám ảnh, nó lại càng bùng lên mạnh mẽ và bóp nghẹt lấy tâm trí. Cuộc chiến chống lại những suy nghĩ bất thiện không thể giải quyết bằng sự cưỡng ép thô bạo, mà đòi hỏi một nghệ thuật chuyển hướng vô cùng khéo léo.
Cung cấp chính xác bộ công cụ đó, Kinh An Trú Tầm (Pali: Vitakkasaṇṭhāna Sutta – Kinh Trung Bộ 20) đóng vai trò như một cẩm nang sơ cứu khẩn cấp cho những bộ não đang bị quá tải. Bằng việc đưa ra năm cấp độ xử lý tuần tự từ mềm mỏng đến quyết liệt kèm theo những ví dụ trực quan, Đức Phật sẽ hướng dẫn bạn cách đánh bật những ác niệm dai dẳng nhất. Bạn có thể trang bị thêm kỹ năng kiểm soát tâm trí trong tập hợp Kinh Trung Bộ.
Bối Cảnh Kinh An Trú Tầm – Đức Phật Dạy Tác Ý Năm Tướng
Một thời, Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Ngài gọi các Tỳ Kheo và dạy: Tỳ Kheo muốn thực tu tăng thượng tâm (tâm tu cao hơn bình thường) cần phải thường thường tác ý năm tướng.
Tướng ở đây là cách làm mà vị ấy dùng để hướng tâm. Năm tướng gồm:
- Tác ý một tướng khác, liên hệ đến điều lành.
- Quán sát sự nguy hiểm của những suy nghĩ ấy.
- Không ức niệm, không tác ý đến chúng.
- Tác ý đến hành tướng của chúng và sự an trú của chúng.
- Nghiến răng, dán chặt lưỡi lên nóc họng, lấy tâm chế ngự tâm.
Kinh nói các suy nghĩ cần trừ là những suy nghĩ xấu liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si. Khi chúng được trừ diệt, bên trong được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh.
Đổi Sang Ý Lành, Rồi Nhìn Rõ Hậu Quả Của Suy Nghĩ Xấu
Cách thứ nhất.
Khi Tỳ Kheo dựa vào một tướng nào mà suy nghĩ xấu về dục, sân, si khởi lên, vị ấy cần tác ý một tướng khác, liên hệ đến điều lành, không phải tướng kia. Nhờ vậy các suy nghĩ xấu bị trừ diệt, đi đến diệt vong.
Đức Phật nêu ví dụ: một người thợ mộc thiện xảo, hay đệ tử của người thợ mộc, dùng một cái nêm nhỏ đánh bật, đánh tung, đánh văng một cái nêm khác ra ngoài.
Cách thứ hai.
Nếu đã tác ý một tướng lành mà suy nghĩ xấu vẫn khởi lên, Tỳ Kheo cần quán sát sự nguy hiểm của chúng: “Đây là những tầm bất thiện, đây là những tầm có tội, đây là những tầm có khổ báo.” Nhờ quán sát như vậy, các suy nghĩ xấu bị trừ diệt.
Ví dụ của Đức Phật: một người đàn bà hay đàn ông còn trẻ, trong tuổi thanh xuân, ưa trang sức. Nếu có một xác rắn, hay xác chó, hay xác người bị quàng vào cổ, người ấy sẽ lo âu, xấu hổ, ghê tởm.
Không Chú Ý Đến Nó, Rồi Nhìn Nó Vận Hành Mà Làm Chậm Lại
Cách thứ ba.
Nếu trong khi quán sát nguy hiểm mà suy nghĩ xấu vẫn khởi lên, Tỳ Kheo cần không ức niệm, không tác ý đến chúng. Nhờ không nhớ nghĩ, không để tâm đến chúng, chúng bị trừ diệt.
Ví dụ: một người có mắt, không muốn thấy các hình sắc đang nằm trong tầm mắt của mình, thì nhắm mắt lại hoặc ngó qua một bên.
Cách thứ tư.
Nếu trong khi không ức niệm, không tác ý mà suy nghĩ xấu vẫn khởi lên, Tỳ Kheo cần tác ý đến hành tướng của các suy nghĩ ấy và sự an trú của chúng. Nhờ vậy chúng bị trừ diệt.
Ví dụ của Đức Phật là một người đang đi mau. Người ấy tự hỏi:
- “Tại sao ta lại đi mau? Ta hãy đi chậm lại.”
- Trong khi đi chậm: “Tại sao ta lại đi chậm? Ta hãy dừng lại.”
- Trong khi dừng lại: “Tại sao ta lại dừng lại? Ta hãy ngồi xuống.”
- Trong khi ngồi: “Tại sao ta lại ngồi? Ta hãy nằm xuống.”
Đức Phật kết: như vậy người ấy bỏ dần các cử chỉ thô cứng nhất và làm theo các cử chỉ tế nhị nhất.
Nghiến Răng, Dán Lưỡi Lên Nóc Họng, Lấy Tâm Chế Ngự Tâm
Nếu trong khi tác ý đến hành tướng của các suy nghĩ ấy mà chúng vẫn khởi lên, Tỳ Kheo phải nghiến răng, dán chặt lưỡi lên nóc họng, lấy tâm chế ngự tâm, nhiếp phục tâm, đánh bại tâm. Nhờ vậy các suy nghĩ xấu về dục, sân, si được trừ diệt.
Ví dụ của Đức Phật: một người lực sĩ nắm lấy đầu hay nắm lấy vai một người ốm yếu, có thể chế ngự, nhiếp phục và đánh bại người ấy.
Vị Tỳ Kheo An Trú Trong Đạo Tầm Pháp Môn
Đức Phật nhắc lại từng cách một: nhờ tác ý tướng lành, nhờ quán sát nguy hiểm, nhờ không ức niệm, nhờ tác ý hành tướng, nhờ nghiến răng và lấy tâm chế ngự tâm, các suy nghĩ xấu được trừ diệt, bên trong được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh.
Ngài kết: vị Tỳ Kheo ấy được gọi là đã an trú trong đạo tầm pháp môn. Vị ấy có thể tác ý đến suy nghĩ nào vị ấy muốn, và có thể không tác ý đến suy nghĩ nào vị ấy không muốn. Vị ấy đã đoạn trừ khát ái, đã giải thoát các kiết sử, khéo chinh phục kiêu mạn và đã chấm dứt khổ đau.
Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỳ Kheo hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy.
Ứng Phó Với Ý Xấu Trong Tâm
Kinh dạy cho Tỳ Kheo, nhưng thứ tự từ nhẹ đến mạnh dùng được cho cả đời thường. Ba gợi ý dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Đổi ý trước, đừng cãi tay đôi với nó
Cách thứ nhất của kinh là đặt một ý lành vào chỗ ý xấu, như cái nêm nhỏ đánh bật cái nêm cũ. Bạn có thể chuẩn bị sẵn một ý lành để dùng ngay. Ví dụ, khi đang bực vì một tin nhắn công việc, bạn nghĩ đến người từng giúp mình và soạn lời cảm ơn họ. Ý bực vẫn còn đó, nhưng tâm đã có chỗ khác để đứng.
Nếu chưa được, hỏi ý ấy dẫn đến đâu rồi đừng nuôi nó
Cách thứ hai là nhìn hậu quả: ý ấy bất thiện, có tội, có khổ báo. Cách thứ ba là không nhớ nghĩ, không để tâm đến nó nữa. Ví dụ, bạn muốn mở lại trang mạng xã hội của người cũ. Bạn tự hỏi mở ra thì mình được gì, rồi gập máy lại, đứng lên rửa chén. Nhìn đi chỗ khác cũng là một cách của kinh, như người nhắm mắt hay ngó qua một bên.
Còn quay lại thì nhìn nó vận hành và làm nó chậm xuống
Cách thứ tư dạy tác ý đến hành tướng của suy nghĩ, như người đi mau tự hỏi rồi đi chậm dần. Khi một cơn nghĩ ngợi dồn dập, bạn hỏi: “Mình đang vội điều gì?” Rồi bạn đi chậm, ngồi xuống, thở. Ví dụ, đêm trằn trọc, bạn đừng bật dậy xem điện thoại mà nằm yên và để cơn nghĩ chậm lại. Cách thứ năm là cách mạnh nhất, nên để dành cho lúc các cách trước chưa đủ. Nếu cần một lộ trình từng bước, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.
Bài trước trong bộ là Kinh Song Tầm, bài tiếp theo là Kinh Ví Dụ Cái Cưa.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh An Trú Tầm
1. Kinh An Trú Tầm dạy mấy cách đối phó với suy nghĩ xấu?
Kinh dạy năm cách: tác ý một tướng lành, quán sát nguy hiểm của suy nghĩ ấy, không ức niệm và không tác ý đến nó, tác ý đến hành tướng và sự an trú của nó, rồi nghiến răng, dán lưỡi lên nóc họng, lấy tâm chế ngự tâm. Cách sau được dùng khi cách trước không còn đủ.
2. Suy nghĩ xấu trong kinh này là những suy nghĩ nào?
Kinh nói đó là các suy nghĩ xấu liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si. Đức Phật nói về chúng là những tầm bất thiện, có tội, có khổ báo.
3. Người làm đủ năm cách đạt được điều gì?
Kinh nói vị ấy được gọi là đã an trú trong đạo tầm pháp môn, muốn tác ý đến suy nghĩ nào cũng được, không muốn tác ý đến suy nghĩ nào cũng được. Vị ấy đã đoạn trừ khát ái, giải thoát các kiết sử, khéo chinh phục kiêu mạn và chấm dứt khổ đau.
