Năm Triền Cái: Vì Sao Ngồi Thiền Mãi Không Yên, Và Cách Vượt Qua Năm Chướng Ngại

“Chắc mình không hợp ngồi thiền.”

Đó là câu chị Thảo nhắn cho em gái sau buổi ngồi thứ bảy. Mấy hôm đầu thấy dễ chịu. Rồi hôm nay ngồi được một phút đã nghĩ đến bún bò. Phút thứ hai nhớ ra chưa trả lời tin nhắn của khách. Phút thứ ba gật gù buồn ngủ. Phút cuối cùng, một câu hỏi lớn: “Ngồi thế này thì được gì?”

Nếu bạn đã thử ba phút thở mỗi sáng từ Bài 4 về ngồi thiền cho người mới, có thể bạn cũng đã có một buổi như vậy: ngồi thiền không tập trung được, lúc thì mơ màng, lúc thì nghĩ lung tung. Tin vui là: Đức Phật đã gọi tên chính xác những thứ ấy từ hơn hai nghìn năm trăm năm trước. Chúng có tên là năm triền cái. Và gặp chúng không có nghĩa là bạn không hợp thiền. Nó có nghĩa là bạn đang thật sự tập.

Đây là Bài 11 trong Seri 21 Ngày Học Phật Pháp. Ở Bài 10 về ngũ giới, bạn đã thấy giữ giới giúp tâm khỏi phải canh gác. Hôm nay, mình nhìn vào những gì vẫn còn làm tâm chạy khi đã ngồi xuống.

Buổi Ngồi Thứ Bảy, Ai Cũng Muốn Bỏ

Những buổi ngồi đầu tiên thường dễ chịu, vì mọi thứ còn mới. Sau khoảng một tuần, cảm giác mới lạ hết, và tâm bắt đầu cho thấy thói quen thật của nó. Đây là lúc nhiều người bỏ cuộc.

Nhưng hãy nghĩ thế này: một người mới tập gym, tuần đầu thấy hào hứng, tuần thứ hai thì đau cơ. Cơn đau cơ không có nghĩa là họ không hợp tập thể dục. Nó có nghĩa là cơ bắp đang thật sự làm việc. Năm triền cái là “cơn đau cơ” của tâm.

Triền cái (tiếng Pali: nīvaraṇa) nghĩa là những thứ che lấp, ngăn trở. “Triền” là quấn lấy, “cái” là che đậy. Đó là năm trạng thái tâm che mờ sự sáng suốt, làm tâm khó lắng xuống. Người ta cũng gọi là ngũ triền cái, hay năm chướng ngại.

Một chút định vị để biết mình đang ở đâu. Ba bài vừa rồi (bát chánh đạo, bố thí, ngũ giới) lo phần sống bên ngoài, mà trọng tâm là Giới: sắp xếp lại cách cư xử hằng ngày. Từ hôm nay, bạn bước sang phần Định: làm cho tâm lắng xuống và ở yên được một chỗ. Giới, Định, Tuệ là ba chặng của cùng một con đường, thường gọi là Tam Vô Lậu Học. Và năm triền cái chính là năm thứ đứng chặn ngay ở cửa phần Định.

Năm Triền Cái Là Gì? Năm Kiểu Nước Đục

Có lần một vị Bà la môn hỏi Đức Phật: vì sao có hôm ông thuộc bài kinh rất lâu mà vẫn không nhớ ra, có hôm chưa học kỹ mà lại nhớ rất rõ? Đức Phật trả lời bằng một hình ảnh đẹp: hãy nghĩ đến một chậu nước dùng để soi mặt. Nước bị làm đục theo năm cách, và mỗi cách giống một triền cái (đại ý, Tương Ưng Bộ Kinh, SN 46.55).

Tham dục: nước pha màu

Như chậu nước bị pha thuốc nhuộm đỏ, vàng, xanh. Soi vào không thấy rõ mặt mình, chỉ thấy màu.

Tham dục là tâm bị kéo về những điều dễ chịu: món ăn, cuộc hẹn cuối tuần, món đồ đang định mua. Ngồi thiền mà trong đầu đang lướt giỏ hàng là tham dục.

Sân: nước sôi

Như chậu nước đặt trên lửa, sôi sùng sục. Không ai soi được mặt vào nước sôi.

Sân (ác ý) là tâm bực bội, khó chịu, chống đối. Ngồi xuống thì tua lại cuộc cãi nhau hôm qua, soạn sẵn câu đáp trả mà lúc đó chưa kịp nói. Hoặc bực chính tiếng xe máy ngoài đường đang làm mình không thiền được.

Hôn trầm, thụy miên: nước phủ rêu

Như mặt chậu nước bị rêu và bèo phủ kín. Nước vẫn còn đó, nhưng không thấy gì.

Hôn trầm, thụy miên là uể oải, lờ đờ, buồn ngủ. Ngồi thiền sau bữa trưa, đầu gật xuống lúc nào không biết. Hay tâm không ngủ, nhưng mờ mờ, nặng nề, không còn biết hơi thở đang ở đâu.

Trạo cử, hối quá: nước gợn sóng

Như chậu nước bị gió thổi, mặt nước lăn tăn không ngừng.

Trạo cử là bồn chồn, tâm nhảy từ việc này sang việc khác. Hối quá là day dứt về việc đã làm. Vừa ngồi đã nhớ ra email chưa gửi, rồi hóa đơn điện chưa đóng, rồi câu nói hớ trong cuộc họp. Bạn đã gặp “hối quá” ở Bài 7 về tàm quý: sự tự trách quay vòng mà Đức Phật xem là một chướng ngại.

Nghi: nước đục bùn

Như chậu nước khuấy đầy bùn, lại đặt trong bóng tối.

Nghi là do dự, không tin vào con đường hay vào chính mình. “Ngồi thế này có ích gì không? Mình làm có đúng không? Hay thử cách khác?” Câu nhắn của chị Thảo ở đầu bài chính là triền cái này.

Để ý điều thú vị: triền cái thứ nhất và thứ hai chính là hai trong ba ngọn lửa tham, sân, si bạn đã học ở Bài 5. Ba triền cái còn lại có thể xem là những gương mặt khác nhau của tâm thiếu sáng suốt.

Đối Trị Từng Triền Cái

Đức Phật không chỉ gọi tên. Ngài chỉ ra mỗi triền cái được nuôi bằng gì, và cái gì làm nó yếu đi (đại ý, Tương Ưng Bộ Kinh, SN 46.51). Dưới đây là cách áp dụng cho người mới:

Bước chung cho mọi triền cái: nhận ra và gọi tên thầm. “Đây là buồn ngủ.” “Đây là bồn chồn.” Chỉ riêng việc gọi tên thường đã làm nó yếu đi, vì lúc đó bạn không còn bị cuốn trong nó nữa. Rồi nhẹ nhàng quay về hơi thở. Nếu nó vẫn mạnh, dùng cách riêng:

Khi tham dục: nhớ rằng điều mình đang mong cũng sẽ qua. Bữa bún bò ngon nhất cũng chỉ ngon trong hai mươi phút. Tham được nuôi bằng việc ngắm nghía vẻ hấp dẫn; nhìn thêm mặt kia của nó thì sức kéo giảm đi.

Khi sân: gửi một ý nghĩ thiện lành đến người mình đang bực, hoặc đến chính mình: “Mong anh ấy bớt áp lực. Mong mình bình an.” Không cần thấy thương ngay, chỉ cần đổi hướng tâm. Bạn sẽ học kỹ tâm từ ở Bài 13 về tâm từ bi.

Khi buồn ngủ: mở mắt ra một chút, ngồi thẳng lưng hơn, hít một hơi sâu. Nếu vẫn buồn ngủ, đứng dậy rửa mặt bằng nước lạnh hoặc chuyển sang đi chậm vài vòng. Kinh kể chính tôn giả Mục Kiền Liên từng ngồi thiền gà gật, và Đức Phật chỉ cho ông từng bước: nhớ lại lời dạy, kéo tai, xoa tay chân, đứng dậy rửa mắt, nhìn lên các vì sao, đi kinh hành (đại ý, Tăng Chi Bộ Kinh, AN 7.61). Buồn ngủ khi thiền không phải chuyện xấu hổ; ngay cả một vị đại đệ tử cũng gặp.

Khi bồn chồn, hối tiếc: làm dịu lại. Thở ra dài hơn thở vào. Nếu có việc thật sự cần nhớ, ghi nhanh ra một tờ giấy đặt bên cạnh, rồi quay về. Việc ấy vẫn ở đó sau mười phút.

Khi nghi: đừng tranh luận với nó lúc đang ngồi. Chỉ ghi nhận: “Đây là nghi.” Sau buổi ngồi, hãy nhìn lại bằng kinh nghiệm thật: tuần qua, có hôm nào ba phút thở giúp mình bớt nóng một chút không? Nghi tan bằng sự thấy tận mắt, không phải bằng cố tin.

Một ví dụ: anh Bình ngồi thiền buổi tối sau khi đi làm về. Hai hôm đầu, anh buồn ngủ đến gục đầu. Anh đổi sang ngồi buổi sáng, ngay sau khi rửa mặt, ghế tựa thẳng lưng. Buồn ngủ giảm hẳn. Nhưng buổi sáng thì lại hay nghĩ đến việc công ty. Anh đặt một cuốn sổ nhỏ bên cạnh, nhớ việc gì thì ghi một dòng. Sau hai tuần, số dòng ghi mỗi buổi giảm từ tám xuống còn hai. Không có phép màu. Chỉ là anh biết mình đang gặp triền cái nào, và dùng đúng cách.

Tinh Tấn Như Dây Đàn: Không Căng, Không Chùng

Ở Bài 2 về Đức Phật là ai, bạn đã gặp hình ảnh dây đàn: căng quá thì đứt, chùng quá thì không ra tiếng (Tăng Chi Bộ Kinh, AN 6.55). Khi gặp triền cái, hình ảnh này rất cần.

Dây căng quá là khi bạn ép mình: “Phải hết nghĩ. Phải tập trung. Sao lại nghĩ nữa rồi!” Sự căng ấy tự nó là một dạng sân, và làm tâm càng bồn chồn. Bài Chánh tinh tấn: càng nỗ lực càng thất bại nói kỹ về cái bẫy này.

Dây chùng quá là khi bạn thả luôn: ngồi mà để tâm trôi đi đâu cũng được, gọi đó là “thiền thư giãn”. Tâm sẽ trượt dần vào buồn ngủ hoặc mơ màng.

Vừa độ là: biết tâm chạy thì nhẹ nhàng đưa về, như dắt một đứa trẻ đang chập chững quay lại lối đi. Không quát, không bỏ mặc. Mỗi lần đưa về là một lần tập, giống như mỗi lần nâng tạ là một lần cơ bắp lớn lên.

Điều quan trọng nhất cần nhớ: tâm chạy đi rồi nhận ra, đó không phải là thất bại. Khoảnh khắc nhận ra chính là khoảnh khắc bạn đang thiền. Chị Thảo ở đầu bài, sau khi biết tên năm triền cái, lại nhắn cho em gái: “Hôm nay chị lại gặp cái nghi. Nhưng lần này chị nhận ra nó, và ngồi tiếp được đến hết mười phút.” Không có gì thay đổi bên ngoài. Chỉ là chị đã biết mình đang gặp gì. Bài Thiền định không phải ngồi im không nghĩ gì trên trang có viết kỹ hơn về hiểu lầm này.

Câu Hỏi Thường Gặp

Ngồi thiền hay buồn ngủ có sao không?

Không sao, và rất phổ biến, nhất là với người thiếu ngủ. Trước hết hãy kiểm tra: bạn có ngủ đủ không? Nếu có, thử ngồi vào buổi sáng, mở mắt hé nhìn xuống, lưng thẳng, hoặc chuyển sang đi thiền chậm. Nếu cơ thể thật sự mệt, đôi khi điều đúng nhất là đi ngủ, rồi ngồi lại vào hôm sau.

Nghĩ nhiều khi thiền có phải là thất bại?

Không. Mục tiêu của người mới không phải là “hết nghĩ”, mà là nhận ra khi mình đang nghĩ và đưa tâm về. Người ngồi mười phút, tâm chạy đi hai mươi lần và được đưa về hai mươi lần, đã tập được hai mươi lần. Đó là một buổi ngồi tốt.

Ngũ triền cái có xuất hiện ngoài lúc ngồi thiền không?

Có. Chúng xuất hiện suốt ngày: bồn chồn khi họp, uể oải sau bữa trưa, nghi ngờ trước một quyết định. Chỉ là khi ngồi thiền, mọi thứ lắng xuống nên mình thấy chúng rõ hơn. Nhận ra triền cái trong đời thường là nội dung của bài ngày mai.