Có một nghịch lý vô cùng đau lòng trong xã hội hiện đại: Chúng ta sẵn sàng ăn nói vô cùng lịch sự, nhã nhặn, dạ vâng cúi gập người với một đối tác kinh doanh mới gặp lần đầu; nhưng khi bước chân về nhà, chúng ta lại không ngần ngại văng những lời cáu gắt, tổn thương cay độc nhất dành cho cha mẹ, vợ chồng và con cái của mình. Lời nói không là gươm dao nhưng có thể để lại những vết sẹo không bao giờ lành trong tâm hồn người khác. Đạo Phật đặc biệt coi trọng sức mạnh của ngôn từ, và đó là lý do “Chánh Ngữ” được xếp ở vị trí thứ ba trong Bát Chánh Đạo (Con đường 8 bước dẫn đến sự giác ngộ). Vậy Chánh Ngữ là gì và làm sao để kiểm soát được cái miệng của chính mình?
1. Chánh Ngữ Là Gì?
Trong tiếng Hán Việt, “Chánh” có nghĩa là chân chính, ngay thẳng, đúng đắn. “Ngữ” là lời nói, ngôn từ. Chánh ngữ là những lời nói xuất phát từ một nội tâm trong sáng, mang lại sự hòa hợp, yêu thương, có ích cho người nghe và không gây tổn hại đến bất kỳ ai.
Tuy nhiên, Chánh ngữ không có nghĩa là sự xu nịnh giả tạo. Nếu bạn phải góp ý về một lỗi lầm của đồng nghiệp, bạn vẫn nói ra sự thật, nhưng bằng một thái độ chân thành, mang tính xây dựng và lựa chọn thời điểm thích hợp. Lời nói thật nhưng thô thiển, thiếu tôn trọng, mang tính chất hạ nhục người khác thì không được gọi là Chánh ngữ.
2. 4 Kiểu Lời Nói Cần Tuyệt Đối Tránh Xa (Tứ Đoạn Ngữ)
Để thực hành Chánh ngữ, Đức Phật dạy chúng ta phải đoạn tuyệt với 4 loại “ác ngữ” (lời nói ác) sau đây, bởi chúng là cội nguồn sinh ra vô số quả báo đau khổ:
1. Vọng ngữ (Nói dối)
Là thấy nói không thấy, có nói không. Trong đời sống hiện đại, Vọng ngữ biến tướng rất đa dạng: Quảng cáo sai sự thật để bán hàng kém chất lượng, làm báo cáo giả để lừa nhà đầu tư, tung tin đồn thất thiệt để câu view trên mạng xã hội. Quả báo của Vọng ngữ là đi đâu cũng bị người khác nghi ngờ, làm ăn luôn đổ bể vì mất chữ “Tín”.
2. Lưỡng thiệt (Nói hai lời / Đâm thọc)
Đây là kiểu người đến trước mặt người A thì nói xấu người B, đến gặp người B thì lại nói xấu người A nhằm mục đích chia rẽ tình cảm, phá hoại sự đoàn kết. Ở chốn công sở, những cá nhân hay đâm thọc chính là “ung nhọt” phá nát văn hóa doanh nghiệp. Quả báo của Lưỡng thiệt là sẽ bị cô lập, không có ai làm bạn tri kỷ chân thành.
3. Ỷ ngữ (Nói lời thêu dệt, phù phiếm)
Là những lời tâng bốc nịnh bợ giả tạo để trục lợi cá nhân, hoặc những câu chuyện phiếm vô bổ, nói chuyện tào lao tốn thời gian. Khổng Tử từng nói: “Xảo ngôn lệnh sắc tiển hĩ nhân” (Kẻ hay nói lời khéo léo nịnh nọt thì ít khi có lòng nhân). Những lời hứa hẹn sáo rỗng trong tình yêu cũng thuộc về loại này.
4. Ác khẩu (Nói lời thô ác, chửi bới)
Đây là lỗi phổ biến nhất. Đó là những lời nguyền rủa, chửi thề, lăng mạ người khác. Đặc biệt trong thời đại 4.0, “Khẩu nghiệp trên mạng xã hội” (Cyberbullying) đang trở thành một vấn nạn kinh hoàng. Việc bạn núp sau bàn phím, để lại một bình luận lăng mạ một ca sĩ hay một người xa lạ trên mạng có thể dồn họ đến bước đường cùng là tự tử. Ngón tay bạn gõ phím nhẹ nhàng, nhưng nghiệp ác bạn gánh mang sức nặng của cả một sinh mạng.
3. Nghệ Thuật Thực Hành Chánh Ngữ Mỗi Ngày
Kiểm soát cái miệng khó hơn rất nhiều so với kiểm soát tay chân, bởi vì lời nói đi nhanh hơn suy nghĩ. Để làm chủ được ngôn từ, bạn cần áp dụng các nghệ thuật sau:
Nghệ thuật “Lắng nghe” trước khi nói
Tạo hóa ban cho con người 2 cái tai nhưng chỉ có 1 cái miệng, ý muốn nhắc nhở chúng ta hãy nghe nhiều gấp đôi nói. Khi xảy ra tranh cãi (với sếp hoặc vợ/chồng), thay vì gân cổ lên cãi lại ngay lập tức, hãy im lặng hít thở sâu 3 nhịp và lắng nghe. Im lặng trong lúc tức giận chính là đỉnh cao của Chánh ngữ. Đợi khi cơn giận hạ nhiệt, lời bạn nói ra mới đủ sức mạnh của trí tuệ.
Thực hành “Ái Ngữ” (Lời nói yêu thương)
Hãy học cách nói lời cảm ơn và xin lỗi với chính người thân của mình. Một người vợ đi làm về mệt, thay vì người chồng cằn nhằn “Sao cơm muộn thế?”, hãy thử dùng Ái ngữ: “Hôm nay em đi làm chắc mệt lắm, em nghỉ đi để anh phụ nấu cơm”. Chỉ một câu nói ấy thôi, ngọn lửa mâu thuẫn lập tức bị dập tắt, thay vào đó là sự ấm áp trào dâng. Ái ngữ là thứ phong thủy tốt nhất để chiêu tài đón lộc vào nhà.
Bộ lọc 3 lớp trước khi phát ngôn
Trước khi chuẩn bị nói một điều gì đó về người khác (đặc biệt là nói xấu), hãy tự hỏi bản thân 3 câu:
- Điều mình sắp nói có CHÂN THẬT không?
- Điều mình sắp nói có TỬ TẾ không?
- Điều mình sắp nói có CẦN THIẾT và CÓ ÍCH không?
Nếu câu trả lời là “Không” cho bất kỳ câu hỏi nào, tốt nhất bạn hãy mỉm cười và giữ im lặng.
Lời Kết
Miệng có thể nhả ra hoa hồng, cũng có thể phun ra nọc độc. Một lời khen ngợi chân thành có thể vực dậy một người đang tuyệt vọng, một lời sỉ nhục có thể nhấn chìm họ mãi mãi. Tu tâm không nằm ở việc bạn đọc thuộc bao nhiêu quyển kinh, mà nằm ở ngay việc hôm nay bạn đã nói được bao nhiêu lời tử tế với những người xung quanh.
Hãy để mỗi lời nói của bạn lọt vào tai người khác đều mang theo hơi ấm của mùa xuân và sự chữa lành của ánh sáng Phật pháp.
Nam Mô A Di Đà Phật
