Hỷ Xả Là Gì? Vui Thật Với Người Khác Và Vững Vàng Trước Tám Ngọn Gió Đời

Tin nhắn trong nhóm bạn đại học: “Chúc mừng Vy lên trưởng phòng nha!” Kèm theo là một loạt biểu tượng pháo hoa.

Bạn cũng gõ ngay: “Chúc mừng bà, xứng đáng quá!” Rồi úp điện thoại xuống. Trong lòng có một cảm giác khó gọi tên. Vy vào công ty cùng năm với bạn. Vy đâu có giỏi hơn bạn. Sao lại là Vy?

Cảm giác ấy rất người. Ai cũng từng có. Và nó cho thấy một điều: mong người khác được vui thì dễ, nhưng vui thật khi họ được hơn mình thì khó hơn nhiều.

Bài hôm nay nói về hỷ xả, hai tâm còn lại trong bốn tâm rộng lớn: vui cùng niềm vui của người khác, và vững vàng trước những lên xuống của đời.

Đây là Bài 14 trong Seri 21 Ngày Học Phật Pháp, bài khép lại tuần 2. Ở Bài 13 về tâm từ bi, bạn đã học Từ và Bi. Hôm nay là hai tâm còn lại trong Tứ Vô Lượng Tâm.

Hỷ Xả Nghĩa Là Gì?

Hỷ (muditā) là vui cùng niềm vui, thành công, may mắn của người khác, một niềm vui không pha ganh tị. Người Việt quen gọi cách vui này là tùy hỷ: vui theo điều lành, điều tốt của người khác.

Xả (upekkhā) là tâm quân bình, vững vàng trước được mất, khen chê, không nghiêng hẳn về bên nào.

Trong đời thường, người Việt hay nói “hỷ xả cho nhau”, với nghĩa là bỏ qua, đừng chấp nhặt. Nghĩa ấy gần với Xả, nhưng chưa đủ. Trong đạo Phật, hỷ xả là hai trạng thái tâm cần tu tập, không chỉ là một lời khuyên “thôi bỏ đi”.

Đức Phật dạy con trai mình là La Hầu La, đại ý: hãy tu tập tâm hỷ, vì khi tu tập tâm hỷ thì sự bất mãn, khó chịu sẽ được đoạn trừ; hãy tu tập tâm xả, vì khi tu tập tâm xả thì sự chống đối, hận ghét sẽ được đoạn trừ (Trung Bộ Kinh, MN 62).

Tâm Hỷ: Tâm Khó Tu Mà Nhiều Người Bỏ Qua

Trong bốn tâm, nhiều người thấy Hỷ là khó nhất. Mong người khác bớt khổ (Bi) thì tương đối tự nhiên, vì lúc ấy họ đang ở thấp hơn mình. Nhưng vui khi họ ở cao hơn mình, thì lòng dễ gợn.

Cái gợn ấy có tên: ganh tị. Nó xuất hiện ở những chỗ rất nhỏ. Hàng xóm mua ô tô mới. Con của chị họ đỗ trường chuyên. Bạn cũ đăng ảnh du lịch châu Âu. Đó cũng là áp lực đồng trang lứa mà nhiều người đang mang. Em chồng được bố mẹ chồng khen nấu ăn ngon. Ngoài miệng mình nói “hay quá”, trong lòng lại có một vết xước nhỏ.

Hạnh phúc không phải miếng bánh có hạn

Ganh tị đến từ một niềm tin ngầm: hạnh phúc giống như một cái bánh. Người khác lấy một miếng lớn thì phần mình nhỏ đi.

Nhưng hạnh phúc không vận hành như vậy. Vy lên trưởng phòng không lấy mất gì của bạn. Nếu có, đó là một vị trí, không phải niềm vui của bạn. Còn niềm vui thì giống ánh đèn trong một con hẻm: nhà hàng xóm bật đèn, nhà mình không tối đi, mà cả con hẻm sáng hơn.

Người tu tâm hỷ có một lợi thế rất thực tế: họ có nhiều lý do để vui hơn người khác. Người không có hỷ chỉ vui khi chính mình gặp may. Người có hỷ vui cả khi bạn bè, đồng nghiệp, hàng xóm gặp may. Niềm vui của họ được nhân lên theo số người họ quen.

Cách tập đơn giản nhất: khi nghe tin vui của ai đó, thay vì nói ngay “chúc mừng”, dừng lại một hơi, rồi thử nghĩ cụ thể: “Vy đã làm việc đến khuya bao nhiêu tối? Bố mẹ Vy chắc vui lắm.” Nhìn thấy con người phía sau thành công, lời chúc mừng sẽ tự thật lòng hơn. Chị Hạnh thử cách này suốt một tháng: mỗi tối gửi một lời chúc mừng cụ thể cho một người quen. Chị kể rằng những tuần đầu vẫn còn gợn, nhưng đến tuần thứ tư, có hôm chị vui với tin của bạn trước cả khi kịp so sánh. Bài Chuyển hóa tâm ghen tị thành sự tùy hỷ công đức có thêm nhiều cách tập.

Xả: Bình Thản Không Phải Thờ Ơ

Xả dễ bị hiểu lầm nhất. Nhiều người nghĩ xả là “kệ”, là không quan tâm, là lạnh lùng cho khỏi đau. Các nhà chú giải gọi sự thờ ơ ấy là “kẻ thù gần” của Xả: trông giống nhau từ bên ngoài, nhưng bên trong hoàn toàn khác.

Đặt cạnh nhau thì thấy rõ hai bên khác hẳn:

Một cách giữ tâm xả mà các thầy thường dạy là nhớ đến điều bạn đã học ở Bài 6 về nghiệp: mỗi người là chủ nhân của nghiệp mình. Mình có thể thương, khuyên, giúp đỡ. Nhưng mình không thể sống thay, chọn thay, học thay cho người khác. Như người nông dân: cày, bón, tưới đủ cả, nhưng mưa nắng năm ấy thì không ai quyết định được. Làm hết phần mình rồi đứng yên trước phần của trời đất, đó là xả.

Xả cũng là thứ giữ cho Từ, Bi, Hỷ không bị lệch. Thương mà không có xả thì thành lo âu, kiểm soát. Bi mà không có xả thì thành chìm theo nỗi khổ của người khác, như bạn đã thấy ở bài hôm qua.

Tám Ngọn Gió Đời

Đức Phật dạy rằng có tám điều của thế gian cứ xoay vần quanh mỗi người, và mỗi người cũng xoay vần theo chúng. Người Việt quen gọi là bát phong, tám ngọn gió đời (đại ý, Tăng Chi Bộ Kinh, AN 8.6):

Được và mất.
Danh tiếng và tiếng xấu.
Khen và chê.
Vui và khổ.

Trong cùng bài kinh, Đức Phật nói một điều rất công bằng: người chưa học đạo và người đã học đạo đều gặp đủ tám ngọn gió này. Khác nhau ở chỗ: người đã học đạo suy xét rằng những điều ấy là vô thường, là khổ, là đổi thay, nên không để chúng chiếm lấy tâm; được thì không say, mất thì không gục.

Ví dụ: tháng trước, bài thuyết trình của anh Long được sếp khen trước cả phòng. Anh vui cả tuần, kể với vợ ba lần. Tháng này, một báo cáo của anh bị sếp chê. Anh mất ngủ hai đêm. Cùng một người sếp, cùng một anh Long, chỉ là gió đổi chiều. Nếu anh nhớ rằng khen và chê là hai mặt của cùng một ngọn gió, thì anh vẫn vui khi được khen, vẫn sửa khi bị chê, nhưng không bị thổi bay theo cả hai.

Ba Tình Huống: Đồng Nghiệp, Con Cái, Điều Không Thể Thay Đổi

Với đồng nghiệp: người ngồi cạnh được tăng lương, còn bạn thì không. Tâm Hỷ là nói lời chúc mừng thật lòng. Tâm Xả là không để chuyện đó làm hỏng cả tuần của bạn. Nếu cần, bạn vẫn có thể hỏi sếp một cách bình tĩnh mình cần làm gì để được xét lần sau. Tâm Xả không phải là không lên tiếng.

Với con cái: con trai bạn mười bảy tuổi chọn học ngành mỹ thuật thay vì ngành kinh tế bạn mong. Bạn đã nói hết lo lắng của mình. Con vẫn chọn như vậy. Tâm Xả là thương con mà hiểu rằng con là chủ đời con. Tâm Hỷ là tập vui với niềm vui của con khi con được học điều mình thích, dù đó không phải con đường bạn vẽ ra.

Với điều không thể thay đổi: một bệnh mãn tính, một quyết định đã qua, một người đã ra đi. Tâm Xả ở đây không phải là hết buồn, mà là thôi chống lại điều đã là sự thật, để có sức sống tiếp. Về những mất mát lớn, bạn sẽ học kỹ hơn ở Bài 16 về niệm chết.

Nhìn Lại Tuần 2

Bài này khép lại tuần thứ hai. Bảy ngày qua, bạn đã đi từ hiểu sang sống: nhận tấm bản đồ Bát Chánh Đạo, tập mở bàn tay bằng bố thí, giữ năm giới, gặp năm triền cái trên chỗ ngồi, mang chánh niệm vào đời thường, và mở trái tim bằng Từ, Bi, Hỷ, Xả.

Nếu tuần 1 là nhìn thẳng vào khổ, thì tuần 2 là sống sao cho bớt tạo ra khổ và giữ tâm vững. Tuần 3 sẽ đi sâu hơn: thấy rõ gốc rễ của khổ qua vô thường, vô ngã, duyên khởi.

Câu Hỏi Thường Gặp

Buông xả có phải là mặc kệ?

Không. Mặc kệ là không quan tâm, không làm gì. Tâm xả là vẫn quan tâm, vẫn làm hết phần mình, nhưng buông cái đòi hỏi kết quả phải đúng như ý mình. Người mẹ buông xả vẫn chăm con, vẫn khuyên con; chỉ là không còn sống trong lo âu rằng con phải thành đúng người mình muốn.

Làm sao hết ganh tị?

Đừng cố “hết” ngay. Trước hết, nhận ra khi ganh tị đến và gọi tên nó, không tự trách. Rồi thử nhìn con người phía sau thành công của người kia: họ đã cố gắng thế nào, họ từng khó khăn ra sao. Cuối cùng, tập chúc mừng một người mỗi ngày bằng một câu cụ thể. Ganh tị không mất trong một ngày, nhưng nó yếu dần theo từng lần tập.

Bát phong là gì?

Bát phong là tám ngọn gió đời, tức tám pháp thế gian Đức Phật nói trong Tăng Chi Bộ Kinh: được và mất, danh tiếng và tiếng xấu, khen và chê, vui và khổ. Chúng luôn đi thành cặp, và ai sống trên đời cũng gặp đủ cả tám.