Những nỗi sợ hãi mơ hồ về tương lai, sự cô độc, hay thất bại vẫn luôn ám ảnh và ngăn cản con người tìm thấy sự bình an nội tại. Thực chất, nỗi sợ không sinh ra từ hoàn cảnh bên ngoài, mà bắt nguồn từ chính những điểm mờ chưa được chiếu sáng bên trong tâm trí.
Trong Kinh Sợ Hãi và Khiếp Đảm (Pali: Bhayabherava Sutta – Kinh Trung Bộ 4), Đức Phật đã thuật lại trải nghiệm đương đầu với sự kinh hãi tột độ của chính mình khi còn tĩnh tu nơi hoang dã. Bằng cách lột trần gốc rễ của sự run rẩy và chỉ ra cách đối diện trực diện với nó, bài kinh trao cho chúng ta sức mạnh để tự vượt qua bóng tối của chính mình. Bạn có thể tìm thấy nhiều bài học tiếp thêm sức mạnh như vậy tại chuyên mục Kinh Trung Bộ.
Janussoni Nói Về Nỗi Khó Của Đời Sống Trong Rừng Núi Hoang Vu
Một thời Đức Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Bà La Môn Janussoni đến gặp Phật và nói rằng có những thiện nam tử vì tin Ngài mà xuất gia. Với họ, Ngài là vị lãnh đạo, giúp ích rất nhiều, khích lệ sách tấn, và họ chấp nhận theo quan điểm của Ngài. Phật đáp: thật sự là vậy.
Janussoni nói tiếp: “Tôn giả Gotama, thật khó kham nhẫn những trú xứ xa vắng trong rừng núi hoang vu! Thật khó khăn đời sống viễn ly! Thật khó thưởng thức đời sống độc cư! Con nghĩ rằng rừng núi làm rối loạn tâm trí vị Tỳ Kheo chưa chứng Thiền định.”
Phật đồng ý với ông, rồi kể rằng khi còn là Bồ Tát, chưa chứng ngộ Chánh Đẳng Giác, Ngài cũng đã nghĩ y như vậy.
Vì Sao Ở Rừng Sâu Dễ Sợ Hãi? Mười Sáu Điều Làm Tâm Ô Nhiễm
Bồ Tát nghĩ: những Sa Môn, Bà La Môn nào thân nghiệp không thanh tịnh mà sống nơi rừng núi hoang vu, thì do nhiễm trước ấy, chắc chắn sợ hãi, khiếp đảm và bất thiện khởi lên. Ngài tự thấy thân nghiệp của mình thanh tịnh, và Ngài là một trong những bậc Thánh sống nơi ấy với thân nghiệp thanh tịnh. Quán sát như vậy, Ngài cảm thấy lòng tự tin được xác chứng hơn khi sống trong rừng núi.
Ngài làm đúng như vậy với từng điều dưới đây, và thấy mình không có điều nào:
- Thân nghiệp không thanh tịnh
- Khẩu nghiệp không thanh tịnh
- Ý nghiệp không thanh tịnh
- Mạng sống không thanh tịnh
- Tham dục, ái dục cường liệt
- Sân hận, ác ý
- Hôn trầm, thụy miên
- Dao động, tâm không an tịnh
- Nghi hoặc, do dự
- Khen mình, chê người
- Run rẩy, sợ hãi
- Ham muốn lợi dưỡng, cung kính, danh vọng
- Biếng nhác, kém tinh tấn
- Thất niệm, không tỉnh giác
- Không định tĩnh, tâm tán loạn
- Liệt tuệ, đần độn
Với mỗi điều, Ngài nêu điều ngược lại. Ví dụ: Ngài có từ tâm, ít dục, siêng năng tinh tấn, an trú niệm, thành tựu định tâm và thành tựu trí tuệ.
Cách Phật Đối Diện Nỗi Sợ – Trừ Diệt Ngay Trong Tư Thế Đang Có
Rồi Bồ Tát nghĩ: vào những đêm đã biết, đêm mười bốn, đêm mười lăm và đêm mồng tám mỗi tháng, Ngài sẽ đến ở những nơi hãi hùng, lông tóc dựng ngược, như các tự miếu ở thảo viên, rừng núi, cây cối, “để Ta có thể thấy sự sợ hãi khiếp đảm ấy”.
Khi ở đó, có lúc một con thú đến, một con công làm rơi một cành cây, hoặc gió làm rung các lá rơi, và Ngài nghĩ: “Nay sự sợ hãi khiếp đảm ấy đã đến!” Rồi Ngài tự hỏi: “Sao Ta ở đây, chỉ để mong đợi sự sợ hãi khiếp đảm chớ không gì khác? Trong bất cứ hành vi cử chỉ nào của Ta mà sợ hãi khiếp đảm ấy đến, trong hành vi cử chỉ ấy, Ta hãy trừ diệt sợ hãi khiếp đảm ấy.”
Ngài làm đúng như vậy, trong từng tư thế:
- Sợ hãi đến lúc đang đi kinh hành: Ngài không đứng, không ngồi, không nằm, mà trừ diệt sợ hãi ngay khi đi kinh hành.
- Đến lúc đang đứng: Ngài không đi, không ngồi, không nằm, mà trừ diệt sợ hãi ngay khi đứng.
- Đến lúc đang ngồi: Ngài không nằm, không đứng, không đi, mà trừ diệt sợ hãi ngay khi ngồi.
- Đến lúc đang nằm: Ngài không ngồi, không đứng, không đi, mà trừ diệt sợ hãi ngay khi nằm.
Ngài nói thêm: có một số Sa Môn, Bà La Môn nghĩ ngày giống như đêm, đêm giống như ngày. Ngài nói những vị ấy sống trong si ám. Còn Ngài nghĩ đêm là đêm, ngày là ngày.
Rồi Ngài nói: người nói một cách chơn chánh sẽ nói về vị hữu tình không có si ám, sinh ra ở đời vì hạnh phúc, an lạc cho muôn loài, vì lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, hạnh phúc và an lạc cho loài Trời và loài Người. Nói một cách chân chánh về Ngài là nói như vậy.
Tam Minh Trong Ba Canh Đêm – Nhớ Đời Trước, Thấy Nghiệp, Hết Lậu Hoặc
Ngài tinh cần, không lười biếng, an trú chánh niệm, thân khinh an, tâm định tĩnh. Ngài ly dục, ly ác pháp, lần lượt chứng và trú Thiền thứ nhất, thứ hai, thứ ba và thứ tư. Rồi với tâm định tĩnh, thuần tịnh, Ngài hướng tâm đến ba trí:
- Canh đầu, Túc mạng minh (nhớ các đời trước): Ngài nhớ nhiều đời sống quá khứ, từ một đời đến nhiều hoại kiếp, nhiều thành kiếp, cùng tên, dòng họ, giai cấp, món ăn, khổ lạc và tuổi thọ ở mỗi đời.
- Canh giữa, Thiên nhãn minh (thấy sự sống chết của chúng sinh): Ngài thấy chúng sinh hạ liệt hay cao sang, may mắn hay bất hạnh đều do hạnh nghiệp. Người làm ác hạnh về thân, lời, ý, phỉ báng bậc Thánh, theo tà kiến thì sau khi chết sinh vào cõi dữ, địa ngục. Người làm thiện hạnh, theo chánh kiến thì sinh lên cõi Trời.
- Canh cuối, Lậu tận minh (hết các lậu hoặc): Ngài biết như thật Khổ, nguyên nhân của khổ, khổ diệt, con đường đưa đến khổ diệt. Ngài cũng biết như thật các lậu hoặc, nguyên nhân của lậu hoặc, lậu hoặc diệt, con đường đưa đến lậu hoặc diệt. Tâm Ngài thoát khỏi dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu.
Rồi Ngài biết: “Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa.” Với mỗi minh, Ngài nói rằng vô minh diệt, minh sinh, bóng tối diệt, ánh sáng sinh, trong khi Ngài sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần.
Vì Sao Phật Sống Trong Rừng? Hai Mục Đích Chính Ngài Nói Ra
Phật nói với Janussoni: “Ông có thể có tư tưởng như sau: Nay Sa Môn Gotama chưa diệt trừ tham, chưa diệt trừ sân, chưa diệt trừ si, nên sống tại các trú xứ xa vắng, trong rừng núi hoang vu. Này Bà La Môn, chớ có hiểu như vậy.”
Ngài sống nơi ấy vì quán sát hai mục đích:
- Tự thấy hiện tại lạc trú.
- Vì lòng thương tưởng chúng sinh trong tương lai.
Janussoni thưa: chúng sinh trong tương lai được tôn giả Gotama thương tưởng, vì tôn giả là bậc A La Hán, Chánh Đẳng Giác. Ông tán thán Chánh pháp được Ngài trình bày bằng nhiều phương tiện, rồi quy y tôn giả Gotama, quy y Pháp, quy y chúng Tỳ Kheo Tăng, và xin làm đệ tử trọn đời quy ngưỡng.
Gỡ Nỗi Sợ Bằng Cách Nhìn Vào Tâm Mình Giữa Đời Thường
Những gợi ý dưới đây là phần áp dụng của người viết, lấy từ cách Bồ Tát tự quán xét và đối diện nỗi sợ. Đây không phải lời kinh.
Hỏi tâm mình đang bị điều nào chi phối
Kinh kể con thú đến, con công làm rơi cành cây, gió lay lá đã khiến Bồ Tát nghĩ “sợ hãi đã đến”. Còn Ngài tìm nguyên nhân nơi mười sáu điều làm tâm ô nhiễm. Bạn cũng có thể làm vậy. Ví dụ ngày mai bạn phải báo cáo trước sếp và tim đập nhanh. Thay vì trách hoàn cảnh, hãy hỏi: mình đang sợ mất thể diện, đang nghi ngờ chính mình, hay đang muốn được khen? Gọi đúng tên một điều là bước đầu để gỡ nó.
Xử lý ngay trong tư thế đang có
Bồ Tát không đổi tư thế để trốn nỗi sợ. Đang đi thì trừ diệt ngay khi đi, đang ngồi thì ngay khi ngồi. Trong đời thường, bạn có thể bắt chước ý này. Ví dụ đang họp và bỗng lo lắng khi bị hỏi đột xuất, đừng vội cúi xuống điện thoại hay xin ra ngoài. Giữ nguyên chỗ ngồi, thở chậm ba nhịp, cảm nhận hai bàn chân chạm sàn, rồi mới trả lời.
Đừng ngồi chờ nỗi sợ, hãy chủ động xử lý nó
Bồ Tát tự hỏi: “Sao Ta ở đây, chỉ để mong đợi sự sợ hãi khiếp đảm?” rồi chủ động trừ diệt nó. Bạn không cần đến nghĩa địa vào đêm rằm. Hãy chọn một nỗi sợ cỡ nhỏ của mình. Ví dụ bạn ngại phát biểu trước đám đông. Tuần này, hãy nói một ý ngắn trong cuộc họp nhỏ trước. Làm quen với nỗi sợ nhỏ giúp tâm vững hơn khi gặp nỗi sợ lớn. Nếu cần một lộ trình từng bước, hãy xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh Sợ Hãi Và Khiếp Đảm
1. Vì sao Phật nói người sống trong rừng có thể sợ hãi, khiếp đảm?
Phật nói rằng những Sa Môn, Bà La Môn còn thân, khẩu, ý, mạng sống không thanh tịnh, hoặc còn tham dục, sân hận, hôn trầm, nghi hoặc và các điều khác, thì do nhiễm trước ấy mà chắc chắn sợ hãi, khiếp đảm, bất thiện khởi lên.
2. Phật làm gì khi sợ hãi đến?
Ngài không đổi tư thế. Sợ hãi đến lúc đang đi kinh hành, đứng, ngồi hay nằm, Ngài trừ diệt nó ngay trong tư thế ấy.
3. Tam Minh trong kinh gồm những gì?
Tam Minh (ba minh) gồm Túc mạng minh (nhớ các đời trước) trong canh đầu, Thiên nhãn minh (thấy sự sống chết của chúng sinh theo nghiệp) trong canh giữa, và Lậu tận minh (hết các lậu hoặc) trong canh cuối.
