Khi đối diện với những lời phán xét cay nghiệt hay sự khiêu khích vô cớ, bản năng tự vệ thường thôi thúc chúng ta phải đáp trả bằng sự tức giận và thù hằn. Thế nhưng, liệu sự phản kháng dữ dội ấy đang bảo vệ phẩm giá của bạn, hay thực chất chỉ biến bạn thành nô lệ của cơn sân hận?
Trong Kinh Ví Dụ Cái Cưa (Pali: Kakacūpama Sutta – Kinh Trung Bộ 21), Đức Phật đã đưa ra những bài học bất hủ cùng một ẩn dụ gây chấn động tâm can về cách giữ tâm bất biến trước mọi bão giông ngôn từ. Hãy cùng rèn luyện sự kham nhẫn này và khám phá thêm các lời dạy quý báu khác trong tuyển tập Kinh Trung Bộ.
Bối Cảnh Kinh Ví Dụ Cái Cưa – Tôn Giả Moliya Phagguna Và Các Tỳ Kheo Ni
Một thời, Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Lúc ấy, tôn giả Moliya Phagguna sống liên hệ với các Tỳ Kheo Ni một cách quá độ.
Kinh kể rõ cách sống ấy:
- Nếu có Tỳ Kheo nào nói xấu các Tỳ Kheo Ni trước mặt tôn giả, tôn giả liền phẫn nộ, bất mãn và vấn tội ngay.
- Nếu có Tỳ Kheo nào nói xấu tôn giả trước mặt các Tỳ Kheo Ni, các Tỳ Kheo Ni liền phẫn nộ, bất mãn và vấn tội ngay.
Một Tỳ Kheo khác bạch lại với Đức Phật. Ngài sai một Tỳ Kheo đi gọi Moliya Phagguna đến. Khi tôn giả đến, Ngài hỏi có đúng như lời đồn không, và tôn giả thưa: “Bạch Thế Tôn, có như vậy.”
Bị Nói Xấu Hay Bị Đánh Cũng Giữ Tâm Không Biến Nhiễm
Ngài nhắc rằng Phagguna là thiện nam tử, vì lòng tin mà xuất gia, từ bỏ gia đình. Vì vậy sống liên hệ quá độ với các Tỳ Kheo Ni là không xứng đáng.
Ngài dạy: nếu có ai nói xấu các Tỳ Kheo Ni ấy trước mặt Phagguna, Phagguna phải từ bỏ những dục liên hệ đến thế tục và những tư duy liên hệ đến thế tục. Cũng vậy nếu có ai lấy tay đánh, lấy đất ném, lấy gậy đập hay lấy gươm đánh các vị ấy. Trong cả hai trường hợp, Phagguna phải học tập như sau:
“Mong rằng tâm của ta sẽ không bị biến nhiễm! Mong rằng ta sẽ không nói những lời ác ngữ! Mong rằng ta sẽ sống với lòng lân mẫn, với tâm từ bi, không ôm lòng sân hận!”
Nhất Tọa Thực, Người Đánh Xe Giỏi Và Khu Rừng Tala
Rồi Thế Tôn nói với các Tỳ Kheo. Ngài kể lại một thời trước đây, khi các Tỳ Kheo của Ngài có tâm rất thuần thục và hoan hỷ.
Lúc ấy Ngài theo hạnh nhất tọa thực, tức ăn một bữa trong một lần ngồi. Sống như vậy, Ngài thấy không bệnh tật, không ốm đau, nhẹ nhàng, khang kiện và sảng khoái. Ngài khuyên các Tỳ Kheo bây giờ cũng theo hạnh ấy, và nói họ sẽ thấy như Ngài đã thấy.
Ngài nói thêm: với các Tỳ Kheo thuở ấy, Ngài không cần giảng dạy gì. Ngài chỉ cần khơi dậy ức niệm, tức nhắc để họ nhớ lại điều mình đã biết.
Ví dụ: một chiếc xe đậu ở ngã tư, đã thắng sẵn ngựa hay, roi đặt ngang sẵn sàng. Một người đánh xe giỏi leo lên, tay trái nắm dây cương, tay phải cầm roi. Người ấy có thể đánh xe đi tới đi lui, đến chỗ nào và theo cách nào tùy ý. Ngài nói cũng như vậy, với các Tỳ Kheo ấy Ngài chỉ cần khơi dậy ức niệm.
Từ đó Ngài dặn: hãy từ bỏ điều bất thiện, hãy nỗ lực làm các thiện pháp. Làm vậy thì các ông sẽ trưởng thành, hưng thịnh, lớn mạnh trong Pháp và Luật này.
Ví dụ: gần một làng hay thị trấn nhỏ có một khu rừng cây tala lớn, bị cây leo y lan phủ kín. Có người đến, muốn rừng được lợi ích, hạnh phúc, an ổn. Người ấy chặt các nhánh cong, thiếu sinh lực, vất ra khỏi rừng và dọn rừng sạch sẽ. Rồi người ấy chăm sóc kỹ những nhánh tala thẳng, mọc tốt. Sau một thời gian, khu rừng trưởng thành, hưng thịnh, lớn mạnh. Cũng vậy, các Tỳ Kheo bỏ điều bất thiện và làm điều thiện thì sẽ lớn mạnh trong Pháp và Luật.
Hiền Lành Chỉ Thật Khi Bị Xúc Phạm Mà Vẫn Hiền
Đức Phật kể: thuở xưa ở Xá Vệ có nữ gia chủ tên Vedehika, được tiếng đồn là hiền thục, nhu thuận, ôn hòa. Bà có người nữ tỳ tên Kali, khéo tay, siêng năng, làm việc cẩn thận chu toàn.
Kali tự hỏi: nữ chủ có thật không giận, hay chỉ vì mình làm việc chu toàn nên bà không để lộ cơn giận? Cô quyết định thử:
- Sáng thứ nhất, Kali dậy thật trễ. Vedehika hỏi tại sao, rồi phẫn nộ, bất mãn, trừng mắt.
- Sáng thứ hai, Kali dậy trễ hơn. Vedehika phẫn nộ, bất mãn, thốt lên những lời bất mãn.
- Sáng thứ ba, Kali dậy trễ hơn nữa. Vedehika phẫn nộ, không hoan hỷ, cầm then gài cửa đánh vào đầu Kali khiến bể đầu.
Kali, đầu bể máu chảy, đi kể với các nhà láng giềng. Sau một thời gian, tiếng đồn xấu về Vedehika lan ra: bà độc ác, không nhu thuận, không ôn hòa.
Đức Phật kết: Tỳ Kheo hiền lành, nhu thuận, ôn hòa khi chưa bị lời bất khả ý xúc phạm. Chỉ khi bị xúc phạm mà vị ấy vẫn hiền lành, nhu thuận, ôn hòa, khi ấy mới được xem là như vậy. Ngài cũng nói Ngài không gọi một Tỳ Kheo là dễ nói chỉ vì vị ấy dễ nói khi được y áo, thức ăn, chỗ nằm, thuốc men, vì khi không được các thứ ấy, vị ấy không còn dễ nói. Người Ngài gọi là dễ nói là người tôn trọng Pháp, cung kính Pháp, sùng kính Pháp.
Năm Loại Lời Nói Phổ Biến Trong Thế Gian
Đức Phật dạy: có năm loại lời nói mà người khác có thể dùng khi nói với các ông. Mỗi loại có hai khả năng:
- Đúng thời hay phi thời.
- Chơn thực hay không chơn thực.
- Nhu nhuyến hay thô bạo.
- Có lợi ích hay không lợi ích.
- Với từ tâm hay với sân tâm.
Dù gặp loại nào, các Tỳ Kheo phải học tập: “Chúng ta sẽ giữ tâm của chúng ta không biến nhiễm, chúng ta sẽ không thốt ra những lời ác ngữ, chúng ta sẽ sống với lòng lân mẫn, với tâm từ bi, với bên trong không sân hận. Chúng ta sẽ sống bao phủ người này với tâm câu hữu với từ, và với người này là đối tượng, sống biến mãn cùng khắp thế giới với tâm câu hữu với từ, quảng đại, vô biên, không hận, không sân.”
Ngài đưa bốn ví dụ, và sau mỗi ví dụ lại nhắc đúng lời học tập trên:
- Đất lớn.
Một người cầm xẻng và thúng, nói sẽ làm cho đất lớn không thành đất nữa. Người ấy đào chỗ này chỗ kia, rải đất, nhổ nước miếng, đi tiểu tiện khắp nơi. Các Tỳ Kheo đáp: không thể được, vì đất lớn thâm sâu và vô lượng, người ấy sẽ mệt nhoài và thất bại. - Hư không.
Một người cầm màu sơn vàng, xanh sẫm hay đỏ tía, nói sẽ viết các hình sắc trên hư không. Các Tỳ Kheo đáp: không thể được, vì hư không vô sắc, không thể thấy được. - Sông Hằng.
Một người cầm bó cỏ khô đang cháy, nói sẽ hâm nóng và đun sôi sông Hằng. Các Tỳ Kheo đáp: không thể được, vì sông Hằng thâm sâu và vô lượng. - Cái bị da mèo.
Cái bị bằng da mèo đã được thuộc chín, khéo thuộc, nhu nhuyến như bông, không còn tiếng xì tiếng xọp. Một người cầm gậy hay mẻ sành, nói sẽ làm cho nó phát ra tiếng xì tiếng xọp. Các Tỳ Kheo đáp: không thể được, vì cái bị đã khéo thuộc như vậy.
Ví Dụ Cái Cưa – Đỉnh Cao Kham Nhẫn
Đức Phật nói: dù những kẻ đạo tặc hạ liệt dùng cưa hai lưỡi cưa tay, cưa chân, nếu ai ở đây khởi ý nhiễm loạn thì người ấy không phải là người thực hành giáo pháp của Ngài. Các Tỳ Kheo phải học tập như trên: giữ tâm không biến nhiễm, không thốt lời ác ngữ, sống với lòng lân mẫn, tâm từ bi, bên trong không sân hận.
Ngài hỏi: nếu các ông luôn luôn suy tư lời dạy ví dụ cái cưa này, các ông có thấy loại lời nói nào, dù tế nhị hay thô bạo, mà các ông không kham nhẫn được không? Các Tỳ Kheo đáp: “Bạch Thế Tôn, không.” Ngài dạy: hãy luôn suy tư lời dạy ví như cái cưa này, và các ông sẽ được hạnh phúc an lạc lâu ngày.
Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỳ Kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy.
Bị Nói Nặng Là Nóng Mặt? Ba Việc Nhỏ Để Giữ Tâm Khi Nghe Lời Khó Nghe
Kinh dạy cho Tỳ Kheo, nhưng chuyện Vedehika và Kali ai cũng thấy quen. Ba gợi ý dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Tự hỏi mình hiền khi nào
Kinh nói hiền lành chỉ thật khi bị xúc phạm mà vẫn hiền. Hãy nhớ lại lần gần nhất bạn nổi nóng và ghi lại lúc nào mình mất bình tĩnh. Ví dụ, bạn nhận ra mình chỉ nhẹ nhàng khi mọi việc suôn sẻ, còn khi bị nhắc việc trễ là giọng đã gắt. Biết điểm ấy rồi, bạn có chỗ để luyện.
Xét lời nói theo năm cặp trước khi đáp
Khi nghe lời khó nghe, bạn xét nhanh: đúng lúc hay không, thật hay không, nhẹ hay nặng, có ích hay không, xuất phát từ thương hay giận. Ví dụ, đồng nghiệp chê bản báo cáo của bạn trước cả nhóm. Bạn thấy lời ấy không đúng lúc và hơi nặng, nhưng có một ý thật và có ích. Bạn lấy ý đó, bỏ cách nói, rồi đáp bình tĩnh.
Nhớ một ví dụ làm chỗ dựa
Kinh dùng đất lớn, hư không, sông Hằng để nói tâm rộng thì lời nặng không làm gì được. Bạn chọn một hình ảnh và nhớ nó khi bị nói nặng. Ví dụ, khi bị người lạ chê bai trên mạng, bạn nghĩ đến hư không vô sắc rồi tắt máy. Kinh còn dạy rải tâm từ đến chính người nói lời khó nghe. Nếu cần một lộ trình từng bước, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.
Bài trước trong bộ là Kinh An Trú Tầm, bài tiếp theo là Kinh Ví Dụ Con Rắn.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh Ví Dụ Cái Cưa
1. Vì sao Đức Phật kể chuyện Vedehika và Kali?
Ngài dùng chuyện ấy để nói rằng một người được tiếng hiền thục chưa chắc là hiền thật. Kali thử nữ chủ ba sáng liền, và đến sáng thứ ba Vedehika đánh bể đầu cô. Ngài kết rằng Tỳ Kheo chỉ được xem là hiền lành khi bị lời bất khả ý xúc phạm mà vẫn hiền lành.
2. Năm loại lời nói trong kinh là gì?
Kinh nêu năm cặp: đúng thời hay phi thời, chơn thực hay không chơn thực, nhu nhuyến hay thô bạo, có lợi ích hay không lợi ích, với từ tâm hay với sân tâm. Dù nghe loại nào, các Tỳ Kheo vẫn phải giữ tâm không biến nhiễm và không thốt lời ác ngữ.
3. Ví dụ cái cưa dạy điều gì?
Ngài nói: dù kẻ đạo tặc hạ liệt dùng cưa hai lưỡi cưa tay, cưa chân, ai ở đây khởi ý nhiễm loạn thì không phải là người thực hành giáo pháp của Ngài. Vì vậy, các Tỳ Kheo phải giữ tâm không biến nhiễm, không thốt lời ác ngữ và sống với tâm từ bi.
