Tại Sao Con Người Khổ Dù Đã Có Đủ Thứ? Hai Mũi Tên Trong Lời Phật Dạy

Ngày nhận quyết định thăng chức, anh Minh mời cả phòng đi ăn. Anh đã chờ vị trí này ba năm.

Vài tuần sau, một tối ngồi trong xe dưới hầm để xe công ty, anh chưa muốn lên nhà. Lương cao hơn, phòng làm việc riêng, ai cũng chúc mừng. Vậy mà trong lòng lại có một khoảng trống rất lạ, giống hệt cảm giác trước khi được thăng chức. Chỉ khác là bây giờ thêm một nỗi lo: lỡ làm không tốt thì sao?

Có thể bạn cũng từng như vậy. Mua được căn nhà mơ ước, cưới được người mình thương, con đỗ trường tốt. Vui thật. Rồi niềm vui ấy mỏng dần, và câu hỏi cũ lại quay về trong những đêm khó ngủ: mình đã có đủ thứ, sao vẫn thấy không yên?

Bài học đầu tiên của seri này trả lời câu hỏi ấy: tại sao con người khổ, ngay cả khi cuộc sống bên ngoài có vẻ ổn. Và Đức Phật chỉ ra phần khổ nào mình gỡ được.

Đây là Bài 1 trong Seri 21 Ngày Học Phật Pháp. Bạn không cần quy y, không cần đến chùa. Chỉ cần mỗi ngày đọc một bài, làm một bài thực hành nhỏ, và thành thật với chính mình.

Tại Sao Con Người Khổ Dù Có Đủ Thứ?

Phần lớn mọi người sống theo một phương trình mà ít khi dừng lại kiểm tra:

Có được điều mình muốn = hạnh phúc. Mất điều mình có = khổ.

Từ phương trình đó, cách giải có vẻ rất rõ: cố gắng hơn, kiếm nhiều hơn, tìm người phù hợp hơn, chuyển đến chỗ tốt hơn. Và mình cứ đi theo cách giải ấy suốt nhiều năm.

Phương trình “có được = hạnh phúc” và vì sao nó không đúng

Phương trình này sai ở ba chỗ, và bạn có thể tự kiểm chứng cả ba trong đời mình.

Thứ nhất, niềm vui khi có được thường không ở lâu. Chiếc điện thoại mới làm mình thích thú được vài tuần. Sau đó nó chỉ còn là chiếc điện thoại. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là sự thích nghi: con người quen rất nhanh với điều tốt mình vừa có, rồi lại bắt đầu muốn thêm.

Thứ hai, có được thì kèm theo nỗi lo mất. Có nhà thì lo trả nợ ngân hàng. Có chức vụ thì lo giữ chức vụ. Có người thương thì lo người ấy đổi lòng. Như anh Minh ở đầu bài: thăng chức xong, khoảng trống không biến mất, lại có thêm một nỗi lo.

Thứ ba, có những điều không ai tránh được, dù có bao nhiêu đi nữa. Người giàu nhất cũng già đi, cũng bệnh, cũng mất người thân, và cũng chết. Hơn hai nghìn năm trăm năm trước, một thái tử sống trong cung điện đầy đủ mọi thứ đã nhận ra chính điều này, và bỏ cung điện ra đi để tìm lời giải. Bạn sẽ gặp lại câu chuyện của Ngài ở bài ngày mai.

Nếu phương trình ấy không đúng, thì khổ đến từ đâu?

Hai Người Cùng Mất Việc, Hai Trải Nghiệm Khác Nhau

Hãy hình dung hai người cùng nhận thông báo cắt giảm nhân sự trong một buổi sáng.

Chị thứ nhất về nhà, nằm im cả buổi. Tối đó chị không ngủ được. Trong đầu cứ chạy mãi những câu: “Mình vô dụng. Chắc sẽ không ai nhận mình nữa. Người ta sẽ nghĩ gì. Con mình rồi sẽ ra sao.” Ba tuần sau, chị vẫn chưa mở lại máy tính.

Chị thứ hai cũng buồn, cũng lo. Tối đó chị khóc một lúc. Rồi chị pha một ấm trà, ngồi ghi ra số tiền tiết kiệm đủ sống mấy tháng, và gửi tin nhắn hỏi thăm vài người quen trong ngành. Chị nghĩ: “Chuyện này tệ thật. Nhưng mình sẽ tìm cách.”

Cùng một sự việc. Cùng một nỗi buồn ban đầu. Nhưng ba tuần sau, hai người đang sống trong hai trạng thái rất khác nhau. Sự khác nhau đó không nằm ở sự việc. Nó nằm ở những gì diễn ra trong tâm mỗi người sau sự việc.

“Ý dẫn đầu các pháp”

Câu kệ mở đầu Kinh Pháp Cú nói đúng điều này:

“Ý” ở đây là tâm: ý nghĩ, ý định, cách mình nhìn và phản ứng. Câu kệ không nói rằng hoàn cảnh không quan trọng. Nó nói rằng tâm đi trước. Tâm thế nào thì lời nói, việc làm theo sau thế ấy, và khổ hay vui cũng theo sau như bánh xe lăn theo chân con vật kéo xe.

Hai Mũi Tên: Đau Khác Khổ

Đức Phật có một hình ảnh rất dễ nhớ để giải thích điều này, được ghi lại trong Kinh Mũi Tên.

Ngài dạy đại ý rằng: khi một người chưa học đạo gặp cảm giác đau đớn, người ấy buồn rầu, than khóc, đấm ngực, rối bời. Người ấy chịu hai cảm giác: một ở thân và một ở tâm. Giống như một người bị bắn trúng một mũi tên, rồi ngay sau đó lại bị bắn thêm mũi tên thứ hai. Còn người đã học đạo, khi gặp cảm giác đau, không buồn rầu, không rối bời. Người ấy chỉ chịu một cảm giác ở thân, không có cảm giác khổ ở tâm chồng lên (đại ý, Tương Ưng Bộ Kinh, SN 36.6).

Đừng lo nếu bạn thấy mình còn xa trạng thái “chỉ một mũi tên” ấy. Đó là đích đến của cả con đường, không phải điều kiện để bắt đầu. Hôm nay, chỉ cần nhận ra có hai mũi tên là đủ.

Mũi tên thứ nhất: điều không tránh được

Mũi tên thứ nhất là những gì xảy ra mà mình không chọn: cơn đau lưng, lời chê của sếp, một người thân ra đi, một khoản lỗ, cơn mưa làm hỏng kế hoạch. Đó là phần đau. Là con người, không ai tránh được hết.

Ngay cả Đức Phật, theo kinh ghi lại, cũng có lúc đau lưng phải nằm nghỉ, có lúc bệnh nặng. Phật pháp không hứa rằng bạn sẽ không bao giờ bị mũi tên thứ nhất bắn trúng.

Mũi tên thứ hai: điều mình tự bắn thêm

Mũi tên thứ hai là những gì tâm mình làm sau đó: dằn vặt, oán trách, so sánh, vẽ ra kịch bản xấu nhất, tự kết tội mình. Đó là phần khổ. Và thường, mũi tên thứ hai làm mình đau hơn và lâu hơn mũi tên thứ nhất rất nhiều.

Thử nhìn vào một ví dụ rất nhỏ. Bạn đang vội đi làm thì kẹt xe.

Mũi tên thứ nhất: kẹt xe, có thể bị trễ mười lăm phút.

Mũi tên thứ hai: “Sao ngày nào cũng thế này. Thành phố gì mà. Chắc sếp lại nói. Đời mình sao cái gì cũng xui.” Tim đập nhanh, vai cứng lại, bấm còi liên tục. Đến công ty, bạn gắt với đồng nghiệp đầu tiên hỏi chuyện. Cả buổi sáng hỏng.

Mười lăm phút trễ là mũi tên thứ nhất. Cả buổi sáng hỏng là mũi tên thứ hai.

Trong Kinh Mũi Tên còn có một chi tiết rất đáng để ý: Đức Phật dạy rằng người chưa học đạo, khi bị cảm giác đau đớn chạm đến, liền tìm vui trong dục lạc, vì người ấy không biết lối ra nào khác. Nói theo cách đời thường: buồn thì lướt điện thoại, ăn thêm, mua sắm, uống một chút. Đó không phải là gỡ mũi tên. Đó chỉ là tạm quên mình đang bị thương.

Để dễ nhớ, đây là hai mũi tên đặt cạnh nhau:

Tin Tốt Và Tin Khó Nghe

Hiểu hai mũi tên mang đến một tin tốt và một tin khó nghe.

Tin tốt: mũi tên thứ hai do tâm mình bắn, nên tâm mình cũng có thể thôi bắn. Bạn không cần chờ đủ tiền, chờ con lớn, chờ sếp đổi, chờ đời bớt khó rồi mới được nhẹ lòng. Bạn có thể bắt đầu gỡ ngay hôm nay, từ chỗ mình đang đứng.

Tin khó nghe: mình không thể đổ hết khổ cho hoàn cảnh. Sếp khó tính, gia đình nhiều chuyện, xã hội bất công, những điều ấy có thật và không cần phủ nhận. Nhưng những đêm mất ngủ vì nghĩ đi nghĩ lại, những ngày bực bội kéo dài, thì phần lớn là mũi tên thứ hai.

Đây không phải lời trách. Đây là một lời mở cửa. Nếu mình là người đang bắn thêm, thì mình cũng là người có thể dừng tay.

Và cũng cần nói rõ một điều: gỡ mũi tên thứ hai không có nghĩa là mặc kệ hoàn cảnh. Mất việc thì vẫn cần tìm việc. Bệnh thì vẫn cần đi khám. Bị đối xử bất công thì vẫn có thể lên tiếng. Chỉ khác là bạn làm những việc ấy với cái đầu sáng hơn, vì không còn phải gánh thêm lớp khổ tự bắn.

Hai mươi bài tiếp theo của seri này, về cơ bản, là những cách khác nhau để nhận ra và gỡ mũi tên thứ hai: hiểu nó từ đâu đến, dừng nó lại bằng hơi thở, sống sao cho ít tạo ra nó, và cuối cùng là thấy rõ gốc rễ của nó.

Một lời về nguồn: seri này đi theo những giáo lý nền tảng mà mọi truyền thống Phật giáo cùng chia sẻ. Kinh được dẫn chủ yếu từ các bộ kinh Nikāya, theo bản dịch của HT. Thích Minh Châu. Những điểm khác nhau giữa các truyền thống, như Nam tông, Bắc tông, Thiền, Tịnh Độ, sẽ được giới thiệu ở Bài 21 về tu tại gia.

Câu Hỏi Thường Gặp

Hết khổ có nghĩa là không còn cảm xúc?

Không. Người tu tập vẫn thấy đau khi bị thương, vẫn buồn khi chia tay, vẫn vui khi gặp lại người thân. Điều thay đổi là họ không chồng thêm dằn vặt, oán trách lên trên cảm xúc ấy. Cảm xúc đến rồi đi, không kéo dài thành nhiều ngày khổ.

Hoàn cảnh thật sự tệ thì có phải do tâm không?

Không phải mọi thứ đều do tâm. Bệnh tật, thiên tai, mất mát là thật, và đó là mũi tên thứ nhất. Phật pháp không bảo bạn giả vờ rằng mọi chuyện đều ổn. Phật pháp chỉ ra rằng ngay cả trong hoàn cảnh rất tệ, vẫn có một phần khổ do tâm thêm vào, và phần đó thì mình gỡ được. Gỡ được phần đó, bạn còn sức để đối diện với hoàn cảnh. Bài Ý nghĩa của khổ đau nói kỹ hơn về điều này.

Đau và khổ khác nhau thế nào?

Đau là mũi tên thứ nhất: điều xảy ra mà mình không tránh được, như cơn bệnh, lời chê, sự mất mát. Khổ là mũi tên thứ hai: những gì tâm mình thêm vào, như dằn vặt, oán trách, lo xa. Không ai tránh được hết cái đau, nhưng phần khổ thì có thể bớt dần. Bạn sẽ thấy vì sao khổ có nguyên nhân và có lối ra ở Bài 3: Tứ Diệu Đế. Nếu muốn có cái nhìn tổng quát trước, bạn có thể đọc bài Phật giáo là gì.