Đôi khi chúng ta tự mãn với những tiến bộ nhỏ nhoi trong công việc hay chút bình an tạm thời đạt được, rồi vội vàng cho rằng mình đã hoàn toàn thay đổi. Thế nhưng, tận sâu trong vô thức, những thói quen bảo thủ và bản ngã kiêu ngạo vẫn chực chờ bùng phát khi gặp nghịch cảnh.
Nhằm đánh tan ảo tưởng về sự tiến bộ hời hợt, Kinh Đoạn Giảm (Pali: Sallekha Sutta – Kinh Trung Bộ 8) ra đời như một lưỡi gươm sắc bén cắt đứt mọi sự bám chấp vi tế. Qua việc chỉ rõ ranh giới giữa những trạng thái an lạc giả tạm và sự mài mòn thói xấu thực sự, bài kinh cung cấp 44 điều thực hành để nhổ tận gốc rễ vô minh. Mời bạn tiếp tục đọc các bài giảng thức tỉnh khác trong danh mục Kinh Trung Bộ.
Maha Cunda Hỏi Về Sở Kiến Và Câu Trả Lời Của Đức Phật
Một thời, Đức Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Buổi chiều, tôn giả Maha Cunda từ chỗ độc cư thiền tịnh đứng dậy, đến đảnh lễ Đức Phật rồi ngồi xuống một bên.
Tôn giả thưa: có những sở kiến khởi lên trên đời, liên hệ đến ngã luận (thuyết về cái ta) hoặc thế giới luận (thuyết về thế giới). Đối với một Tỳ Kheo, có tác ý ngay từ ban đầu thì có thể đoạn trừ và xả ly các sở kiến ấy không?
Đức Phật đáp: chỗ nào các sở kiến ấy tiềm ẩn và chỗ nào chúng hiện hành, chỉ có cách quán sát chúng một cách như thật bằng trí tuệ: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.” Có vậy thì có sự đoạn trừ và xả ly các sở kiến ấy.
Tám Chứng Đắc Thiền Không Được Gọi Là Đoạn Giảm Trong Giới Luật Của Bậc Thánh
Đức Phật nói: có khi một Tỳ Kheo chứng một trong các trạng thái sau và nghĩ: “Ta sống với hạnh đoạn giảm.” Ngài nói: các chứng đắc ấy không gọi là đoạn giảm trong giới luật của bậc Thánh.
Tứ Thiền, tức bốn thiền đầu, được gọi là hiện tại lạc trú, tức sống an lạc ngay trong hiện tại:
- Thiền thứ nhất: ly dục, ly bất thiện pháp, hỷ lạc do ly dục sinh, còn tầm và tứ.
- Thiền thứ hai: diệt tầm và tứ, hỷ lạc do định sinh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm.
- Thiền thứ ba: ly hỷ, trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm lạc thọ mà bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú.
- Thiền thứ tư: xả lạc xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh.
Bốn chứng đắc sau được gọi là tịch tịnh trú, tức sống an trú yên lặng:
- Không vô biên xứ: vượt lên mọi sắc tưởng, diệt mọi chướng ngại tưởng, không tác ý đến dị tưởng, nghĩ rằng “hư không là vô biên”.
- Thức vô biên xứ: vượt lên Không vô biên xứ, nghĩ rằng “thức là vô biên”.
- Vô sở hữu xứ: vượt lên Thức vô biên xứ, nghĩ rằng “không có vật gì”.
- Phi tưởng phi phi tưởng xứ: vượt lên Vô sở hữu xứ.
Bốn Mươi Bốn Điều Đoạn Giảm: Kẻ Khác Có Thể Làm Điều Xấu, Chúng Ta Sẽ Không
Đức Phật dạy đoạn giảm bằng một mẫu nghĩ chung: “Những kẻ khác có thể làm điều này, chúng ta ở đây sẽ không làm.” Kinh áp mẫu ấy vào 44 điều. Dưới đây viết gọn: bên trái là điều kẻ khác có thể làm, bên phải là điều ta chọn.
- làm hại → không làm hại
- sát sinh → từ bỏ sát sinh
- lấy của không cho → từ bỏ lấy của không cho
- không sống phạm hạnh → sống phạm hạnh
- nói láo → từ bỏ nói láo
- nói hai lưỡi → từ bỏ nói hai lưỡi
- nói lời độc ác → từ bỏ nói lời độc ác
- nói lời phù phiếm → từ bỏ nói lời phù phiếm
- tham dục → không tham dục
- có sân tâm → không có sân tâm
- tà kiến → chánh kiến
- tà tư duy → chánh tư duy
- tà ngữ → chánh ngữ
- tà nghiệp → chánh nghiệp
- tà mạng → chánh mạng
- tà tinh tấn → chánh tinh tấn
- tà niệm → chánh niệm
- tà định → chánh định
- tà trí → chánh trí
- tà giải thoát → chánh giải thoát
- bị hôn trầm thụy miên (buồn ngủ, nặng nề) chi phối → không bị chi phối
- có trạo hối (bồn chồn, hối tiếc) → không có trạo hối
- nghi hoặc → trừ diệt nghi hoặc
- phẫn nộ (giận dữ) → không phẫn nộ
- oán hận → không oán hận
- hư ngụy (giả dối) → không hư ngụy
- não hại (gây khổ cho người) → không não hại
- tật đố (ganh ghét) → không tật đố
- xan tham (keo kiệt) → không xan tham
- man trá (lừa gạt) → không man trá
- khi cuống (dối gạt) → không khi cuống
- ngoan cố (cứng đầu) → không ngoan cố
- cấp tháo (nóng vội) → không cấp tháo
- khó nói (khó khuyên bảo) → dễ nói
- là ác hữu (bạn xấu) → là thiện hữu (bạn tốt)
- phóng dật → không phóng dật
- bất tín → có tín tâm
- không xấu hổ (với điều ác) → có xấu hổ
- không sợ hãi (với điều ác) → có sợ hãi
- nghe ít → nghe nhiều
- biếng nhác → siêng năng
- thất niệm → an trú niệm
- liệt tuệ (trí kém) → thành tựu tuệ
- nhiễm thế tục, cố chấp tư kiến, tánh khó hành xả (khó buông bỏ) → không nhiễm thế tục, không cố chấp tư kiến, tánh dễ hành xả
Bốn Pháp Môn Sau Bốn Mươi Bốn Điều
Sau 44 điều đoạn giảm, Đức Phật giảng thêm bốn pháp môn. Mỗi pháp môn đều áp dụng cho cả 44 điều trên.
- Khởi tâm. Đức Phật nói: sự khởi tâm rất có lợi ích cho các thiện pháp, huống chi là thân nghiệp, khẩu nghiệp phù hợp với tâm ý. Vì vậy, với từng điều trong 44 điều, cần phải khởi tâm như vậy, ví dụ điều đầu: “Những kẻ khác có thể là những người làm hại, chúng ta ở đây không thể là những người làm hại.”
- Đối trị. Đối trị là lấy điều tốt thay cho điều xấu. Giống như một con đường không bằng phẳng thì có một con đường bằng phẳng khác đối trị, và một bến nước không bằng phẳng thì có một bến nước bằng phẳng khác đối trị. Cũng vậy, đối với người làm hại, có sự không làm hại đối trị; đối với người sát sinh, có sự từ bỏ sát sinh đối trị; và cứ như vậy cho đến điều thứ 44.
- Hướng thượng. Các bất thiện pháp tất cả đều hướng hạ, còn các thiện pháp tất cả đều hướng thượng. Cũng vậy, người không làm hại hướng thượng so với người làm hại; người từ bỏ sát sinh hướng thượng so với người sát sinh; và tiếp tục như vậy cho cả 44 điều.
- Giải thoát hoàn toàn. Đức Phật nêu bốn trường hợp:
- Người tự mình bị rơi vào bùn lầy mà kéo lên được một người cũng bị rơi vào bùn lầy: không thể xảy ra.
- Người tự mình không rơi vào bùn lầy mà kéo lên được một người bị rơi vào bùn lầy: có thể xảy ra.
- Người tự mình không được nhiếp phục, không được huấn luyện, không được hoàn toàn giải thoát mà nhiếp phục, huấn luyện, giải thoát được người khác: không xảy ra.
- Người được nhiếp phục, được huấn luyện, được hoàn toàn giải thoát mà nhiếp phục, huấn luyện, giải thoát được người khác: có thể xảy ra.
Cũng vậy, đối với người làm hại, sự không làm hại đưa đến hoàn toàn giải thoát; và áp dụng tiếp cho cả 44 điều.
Lời Kết Cho Maha Cunda: Việc Bậc Đạo Sư Đã Làm Và Lời Dặn Chớ Phóng Dật
Đức Phật nói với tôn giả Maha Cunda: Như vậy Ta đã giảng pháp môn đoạn giảm, pháp môn khởi tâm, pháp môn đối trị, pháp môn hướng thượng, và pháp môn giải thoát hoàn toàn.
Ngài nói thêm: những gì bậc Đạo Sư phải làm vì hạnh phúc và lòng thương tưởng đệ tử, Ta đã làm cho các ông. “Này Cunda, đây là những gốc cây, đây là những nhà không tịnh. Này Cunda, hãy Thiền định, chớ có phóng dật, chớ có hối tiếc về sau. Đó là lời giáo huấn của Ta cho các Người.”
Thế Tôn thuyết giảng như vậy, và tôn giả Maha Cunda hoan hỷ tín thọ lời dạy của Ngài.
Nghe Chuyện Người Làm Xấu Thì Dễ Bực: Đổi Sang Câu “Tôi Sẽ Không”
Mỗi điều trong 44 điều đều theo một mẫu: người khác có thể làm vậy, còn mình sẽ không. Ba cách dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Biến lời chê trách thành lời hẹn với mình
Lần tới đọc tin ai đó nói dối hay ganh ghét, bạn thử dùng mẫu câu của kinh trong đầu: “Người khác có thể nói dối, tôi sẽ không.” Câu này kéo sự chú ý từ lỗi của người khác về việc của mình. Ví dụ đang lướt mạng, thấy bài tố một người gian dối, bạn thấy mình sắp gõ bình luận gay gắt. Hãy nói thầm câu mẫu, rồi đặt điện thoại xuống một phút. Bạn không cần đồng ý với điều sai, chỉ cần chọn không làm theo.
Chọn một điều và theo dõi trong một tuần
Trong 44 điều, hãy chọn một điều gần với mình nhất, ví dụ nói hai lưỡi: nói với người này một kiểu, với người kia một kiểu. Mỗi tối, ghi vào ghi chú xem hôm nay mình có lặp lại không. Ví dụ tối thứ Ba bạn ghi: “nói khác nhau với sếp và đồng nghiệp, một lần”. Đến cuối tuần, bạn thấy rõ thói quen này hay xuất hiện lúc nào, và có thể bớt đi từng chút.
Yên tĩnh chưa chắc là đã bớt thói xấu
Kinh nói tám chứng đắc thiền chưa gọi là đoạn giảm. Vì vậy, sau một buổi ngồi thiền yên ổn, đừng vội kết luận mình đã tiến bộ. Hãy xem lúc va chạm với người khác, mình có bớt được cơn giận hay lời nói gắt nào không. Ví dụ buổi sáng bạn ngồi thiền rất an, nhưng chiều vẫn gắt với người nhà vì chuyện nhỏ. Khi đó, việc cần làm tiếp là chọn đúng thói gắt gỏng ấy để đoạn giảm.
Nếu cần một lộ trình từng bước để bắt đầu, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh Đoạn Giảm
1. Kinh Đoạn Giảm nói gì về các tầng thiền?
Đức Phật nói Tứ Thiền (bốn thiền đầu) được gọi là hiện tại lạc trú (sống an lạc ngay trong hiện tại), bốn chứng đắc sau (từ Không vô biên xứ đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ) được gọi là tịch tịnh trú (sống an trú yên lặng). Cả tám chứng đắc ấy không gọi là đoạn giảm trong giới luật của bậc Thánh.
2. Kinh nêu bao nhiêu điều đoạn giảm?
Kinh nêu 44 điều, theo mẫu “những kẻ khác có thể làm điều này, chúng ta ở đây sẽ không làm.” Điều đầu là không làm hại. Điều cuối là không nhiễm thế tục, không cố chấp tư kiến, tánh dễ hành xả (dễ buông bỏ).
3. Ví dụ bùn lầy trong kinh có ý gì?
Người tự mình đang rơi vào bùn lầy thì không thể kéo người khác lên, còn người không rơi vào bùn lầy thì có thể. Tương tự, người chưa được nhiếp phục, huấn luyện, giải thoát thì không thể làm điều đó cho người khác, còn người đã được thì có thể.
