Giữa biển thông tin đa chiều và những quan điểm sống trái ngược nhau, chúng ta rất dễ bị mất phương hướng, bối rối không biết đâu mới là lẽ phải. Sự nhầm lẫn giữa đúng – sai, thiện – ác chính là nguyên nhân đẩy ta vào những quyết định sai lầm mang theo vô vàn rắc rối.
Để xây dựng một la bàn định hướng tư duy chuẩn xác, Kinh Chánh Tri Kiến (Pali: Sammādiṭṭhi Sutta – Kinh Trung Bộ 9) cung cấp một hệ thống nhận thức vô cùng toàn diện. Thông qua 16 khía cạnh mổ xẻ tường tận thế nào là sự thật do Tôn giả Xá Lợi Phất trình bày, bài kinh sẽ giúp bạn khai mở một tầm nhìn sáng suốt để vững bước giữa cuộc đời. Hãy cùng xem thêm những hệ tư tưởng đặc sắc khác qua kho tàng Kinh Trung Bộ.
Ngài Xá Lợi Phất Hỏi Các Tỳ Kheo: Thế Nào Là Chánh Tri Kiến?
Một thời, Đức Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Lúc bấy giờ, tôn giả Xá Lợi Phất gọi các Tỳ Kheo và nói:
“Chư Hiền, chánh tri kiến, chánh tri kiến, được gọi là như vậy. Chư Hiền, cho đến như thế nào, một Thánh đệ tử có chánh tri kiến, có tri kiến chánh trực, có lòng tin Pháp tuyệt đối và thành tựu diệu pháp này?”
Các Tỳ Kheo thưa: họ từ xa đến để hiểu ý nghĩa lời nói ấy từ tôn giả. Tôn giả bảo hãy nghe và khéo tác ý, rồi bắt đầu giảng.
Thiện, Bất Thiện Và Bốn Loại Thức Ăn
Pháp môn thứ nhất là tuệ tri bất thiện, căn bổn bất thiện, thiện và căn bổn thiện. Căn bổn là gốc rễ. Theo kinh, bất thiện có mười điều:
- Sát sinh
- Lấy của không cho
- Tà hạnh trong các dục
- Nói láo
- Nói hai lưỡi
- Ác khẩu
- Nói phù phiếm
- Tham dục
- Sân
- Tà kiến
Căn bổn bất thiện có ba: tham, sân, si. Thiện cũng có mười điều, là mười điều trên được từ bỏ, và chánh tri kiến thay cho tà kiến:
- Từ bỏ sát sinh
- Từ bỏ lấy của không cho
- Từ bỏ tà hạnh trong các dục
- Từ bỏ nói láo
- Từ bỏ nói hai lưỡi
- Từ bỏ ác khẩu
- Từ bỏ nói phù phiếm
- Không tham dục
- Không sân
- Chánh tri kiến
Căn bổn thiện cũng có ba: không tham, không sân, không si.
Khi tuệ tri như vậy, Thánh đệ tử “đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, nhổ tận gốc kiến mạn tùy miên ‘Tôi là’, đoạn trừ vô minh, khiến minh khởi lên, diệt tận khổ đau ngay trong hiện tại”. Tùy miên là những khuynh hướng ngầm nằm sâu trong tâm. Đoạn văn này lặp lại ở cuối mỗi pháp môn.
Các Tỳ Kheo hoan hỷ rồi hỏi: còn pháp môn nào khác không? Tôn giả đáp có, và nêu pháp môn thứ hai: tuệ tri thức ăn. Kinh nói có bốn loại thức ăn, giúp các loài chúng sinh đã sinh được an trú, và hỗ trợ các loài hữu tình sẽ sinh được sinh ra:
- Đoàn thực (thức ăn đưa vào miệng), loại thô hay loại tế.
- Xúc thực (thức ăn là sự tiếp xúc).
- Tư niệm thực (thức ăn là ý muốn, tư tưởng).
- Thức thực (thức ăn là sự nhận biết).
Từ tập khởi của ái (khát ái) có tập khởi của thức ăn, từ đoạn diệt của ái có đoạn diệt của thức ăn. Con đường đưa đến đoạn diệt của thức ăn là Bát Chánh Đạo: Chánh Tri Kiến, Chánh Tư Duy, Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng, Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm, Chánh Định.
Tứ Diệu Đế, Già Chết, Sinh Và Hữu
Từ pháp môn thứ hai trở đi, mỗi pháp môn đều theo một khuôn gồm bốn phần: điều đó là gì, sự tập khởi của nó, sự đoạn diệt của nó, và con đường đưa đến đoạn diệt, tức Bát Chánh Đạo. Bốn pháp môn trong phần này như sau.
- Tứ Diệu Đế (bốn chân lý): khổ, tập, diệt, đạo. Khổ là sinh, già, bệnh, chết, sầu bi khổ ưu não, cầu không được; tóm lại Ngũ Thủ Uẩn (năm uẩn bị bám giữ) là khổ. Tập khởi của khổ là ái đưa đến tái sinh, cùng khởi hỷ dục và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia, tức là dục ái, hữu ái, phi hữu ái. Đoạn diệt của khổ là sự đoạn diệt, ly tham, không có dư tàn, sự quăng bỏ, từ bỏ, giải thoát, vô chấp khát ái ấy. Con đường là Bát Chánh Đạo.
- Già chết. Kinh mô tả già là rụng răng, tóc bạc da nhăn, tuổi thọ hao mòn, các căn bại hoại; chết là mệnh một, từ trần, hủy hoại các uẩn, vất bỏ hình hài. Từ sự tập khởi của sinh có sự tập khởi của già chết, từ sự đoạn diệt của sinh có sự đoạn diệt của già chết.
- Sinh. Sinh là sự hiện khởi các uẩn và tụ đắc các xứ của mỗi loại hữu tình. Từ sự tập khởi của hữu có sự tập khởi của sinh, từ sự đoạn diệt của hữu có sự đoạn diệt của sinh.
- Hữu (sự tồn tại trong một cõi sống). Có ba hữu: dục hữu, sắc hữu, vô sắc hữu. Từ sự tập khởi của thủ có sự tập khởi của hữu, từ sự đoạn diệt của thủ có sự đoạn diệt của hữu.
Thủ, Ái, Thọ, Xúc Và Lục Nhập
Năm pháp môn này đều theo cùng khuôn bốn phần, và đều kết thúc bằng Bát Chánh Đạo.
- Thủ (bám chấp). Có bốn thủ: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ. Thủ khởi lên từ ái, và diệt khi ái diệt.
- Ái (khát ái). Có sáu loại ái: sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái. Ái khởi lên từ thọ, và diệt khi thọ diệt.
- Thọ (cảm thọ). Có sáu loại thọ, do nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc sinh ra. Thọ khởi lên từ xúc, và diệt khi xúc diệt.
- Xúc (tiếp xúc). Có sáu loại xúc: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Xúc khởi lên từ Lục Nhập (sáu nhập), và diệt khi Lục Nhập diệt.
- Lục Nhập (sáu nhập). Gồm nhãn nhập, nhĩ nhập, tỷ nhập, thiệt nhập, thân nhập, ý nhập, tức mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Lục Nhập khởi lên từ danh sắc, và diệt khi danh sắc diệt.
Danh Sắc, Thức Và Hành
Cả ba pháp môn dưới đây cũng theo khuôn bốn phần và kết thúc bằng Bát Chánh Đạo.
- Danh sắc. Danh gồm thọ, tưởng, tư, xúc, tác ý. Sắc là Tứ Đại (đất, nước, lửa, gió) và sắc do Tứ Đại tạo thành. Danh sắc khởi lên từ thức, và diệt khi thức diệt.
- Thức. Có sáu loại thức: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Thức khởi lên từ hành, và diệt khi hành diệt.
- Hành. Có ba loại hành: thân hành, ngữ hành, tâm hành. Hành khởi lên từ vô minh, và diệt khi vô minh diệt.
Vô Minh Và Ba Lậu Hoặc
Bạn có thể đọc thêm về lậu hoặc ở Kinh Tất Cả Lậu Hoặc.
Pháp môn thứ mười lăm là vô minh. Kinh nói vô minh là sự không tuệ tri về khổ, về khổ tập, về khổ diệt và về con đường đưa đến khổ diệt. Vô minh khởi lên từ lậu hoặc (những ô nhiễm trong tâm), và diệt khi lậu hoặc diệt.
Pháp môn thứ mười sáu là lậu hoặc. Có ba lậu hoặc: dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu. Lậu hoặc khởi lên từ vô minh, và diệt khi vô minh diệt. Như vậy, vô minh và lậu hoặc khởi lên từ nhau. Ở cả hai pháp môn, con đường đưa đến sự diệt vẫn là Bát Chánh Đạo.
Kết kinh, tôn giả Xá Lợi Phất nói: khi Thánh đệ tử tuệ tri lậu hoặc như vậy, vị ấy “đoạn trừ tất cả tham tùy miên, tẩy sạch sân tùy miên, nhổ tận gốc kiến mạn tùy miên ‘Tôi là’, đoạn trừ vô minh, khiến minh khởi lên, diệt tận khổ đau ngay trong hiện tại”. Các Tỳ Kheo hoan hỷ, tín thọ lời giảng của tôn giả.
Nhìn Ra Gốc Của Một Cơn Giận Hay Một Nỗi Thèm Trong Ngày
Kinh này là lời giảng cho các Tỳ Kheo, nên nhiều điều khó thấy ngay trong đời thường. Ba gợi ý dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Hỏi lời sắp nói sinh từ tham, sân hay si
Kinh nói gốc của bất thiện là tham, sân, si, còn gốc của thiện là không tham, không sân, không si. Trước khi gửi một tin nhắn gắt, hãy dừng lại và hỏi: lời này sinh từ tham, sân hay si? Ví dụ đồng nghiệp trả lời chậm, bạn định nhắn “Sao giờ này vẫn chưa xong?”. Hãy hỏi mình: mình đang sân vì bị chậm việc, hay đang tham muốn được ưu tiên? Cuối ngày, ghi một dòng về lần bạn nhận ra. Vài ngày sau, bạn sẽ thấy gốc nào kéo mình nhiều nhất.
Bớt một thứ nuôi tâm mỗi ngày
Kinh kể bốn loại thức ăn: đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực và thức thực. Xúc thực là sự tiếp xúc, tư niệm thực là ý muốn và tư tưởng. Hiểu theo cách áp dụng, những gì mắt tai chạm vào mỗi ngày cũng nuôi tâm. Tối nay, nhớ lại ba thứ bạn đã xem hay nghe. Ví dụ ba video tin giật gân liên tiếp trước khi ngủ, rồi nằm lo nghĩ. Hãy chọn bớt một thứ vào ngày mai, rồi xem tâm có nhẹ hơn không.
Dừng một nhịp khi cảm thọ vừa khởi
Kinh nói ái khởi lên từ thọ, và thủ khởi lên từ ái. Khi vừa có cảm giác dễ chịu hay khó chịu, hãy hít vào một hơi và nói thầm: “đây là cảm thọ”. Ví dụ bạn đọc một lời chê trên mạng, nóng mặt và muốn trả đũa ngay. Hãy dừng một nhịp thở, gọi tên “khó chịu”, rồi mới quyết định có trả lời hay không. Lúc đầu bạn có thể quên nhiều lần. Chỉ cần nhớ được một lần trong ngày là đủ để bắt đầu.
Nếu cần một lộ trình từng bước để bắt đầu, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp. Bài tiếp theo trong bộ là Kinh Niệm Xứ.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh Chánh Tri Kiến
1. Kinh Chánh Tri Kiến nêu bao nhiêu pháp môn?
Kinh nêu 16 pháp môn: thiện và bất thiện, thức ăn, Tứ Diệu Đế, già chết, sinh, hữu, thủ (bám chấp), ái (khát ái), thọ (cảm thọ), xúc (tiếp xúc), Lục Nhập (sáu nhập: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), danh sắc, thức, hành, vô minh và lậu hoặc. Tuệ tri mỗi pháp môn là một cách để có chánh tri kiến.
2. Bốn loại thức ăn trong kinh là gì?
Đó là đoàn thực (thức ăn đưa vào miệng, thô hay tế), xúc thực (sự tiếp xúc), tư niệm thực (ý muốn, tư tưởng) và thức thực (sự nhận biết). Kinh nói thức ăn tập khởi từ ái và đoạn diệt khi ái đoạn diệt.
3. Vì sao từ pháp môn thứ hai, mỗi pháp môn đều nhắc Bát Chánh Đạo?
Vì kinh nói Bát Chánh Đạo là con đường đưa đến đoạn diệt của điều đang được nói đến. Tám ngành là Chánh Tri Kiến, Chánh Tư Duy, Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng, Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm và Chánh Định. Riêng pháp môn thứ nhất (thiện và bất thiện) không nhắc đến Bát Chánh Đạo.
