Cuộc sống hiện đại thường cuốn con người vào vòng xoáy tranh giành vật chất, khiến ta lầm tưởng đó là thứ đáng giá nhất để tích lũy và truyền lại cho thế hệ sau. Nhưng sự thật, những di sản ấy lại là mầm mống sinh ra lòng tham và sự bất an khôn nguôi.
Nhìn thấu thực trạng này, Kinh Thừa Tự Pháp (Pali: Dhammadāyāda Sutta – Kinh Trung Bộ 3) như một tiếng chuông cảnh tỉnh về thứ tài sản đích thực mà chúng ta nên theo đuổi. Qua câu chuyện đầy kịch tính về phần cơm thừa và những lời răn dạy thấm thía, bài kinh hé lộ con đường rũ bỏ sự dính mắc để đón nhận một gia tài vô giá không thể bị tước đoạt. Khám phá thêm những triết lý nhân sinh này qua hệ thống Kinh Trung Bộ.
Bối Cảnh Kinh Thừa Tự Pháp – Vì Sao Đức Phật Dạy Đừng Là Người Thừa Tự Tài Vật
Một thời, Đức Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Ngài gọi các Tỳ Kheo và nói: “Hãy là người thừa tự Pháp của Ta, đừng là những người thừa tự tài vật.” Ngài nói thêm rằng Ngài có lòng thương tưởng các Tỳ Kheo, và nghĩ: “Làm sao những đệ tử của Ta là những người thừa tự Pháp của Ta, không phải thừa tự tài vật?”
Đức Phật nêu hai trường hợp:
- Nếu các Tỳ Kheo thừa tự tài vật chứ không thừa tự Pháp, người ta sẽ nói: “Cả thầy và trò đều là những người thừa tự tài vật, không phải thừa tự Pháp.” Ngài cũng bị nói như vậy.
- Nếu các Tỳ Kheo thừa tự Pháp chứ không thừa tự tài vật, người ta sẽ nói: “Cả thầy và trò đều là những người thừa tự Pháp, không phải thừa tự tài vật.” Ngài cũng được nói như vậy.
Ví Dụ Phần Cơm Thừa Của Đức Phật: Hai Tỳ Kheo Đói Lả Chọn Khác Nhau
Đức Phật nêu một ví dụ: Ngài ăn xong, thỏa mãn, và còn lại phần đồ ăn thừa đáng được quăng bỏ. Khi ấy có hai Tỳ Kheo đến, đói lả và kiệt sức. Ngài có thể nói với hai vị: nếu muốn thì hãy ăn; nếu không muốn, Ngài sẽ quăng chỗ không có cỏ xanh, hoặc bỏ xuống nước không có chúng sinh trong ấy.
- Vị Tỳ Kheo thứ nhất nghĩ: Thế Tôn có dạy “hãy là người thừa tự Pháp, đừng thừa tự tài vật”; đây là một loại tài vật. Vị ấy không ăn, và trải qua đêm ngày ấy trong đói lả, kiệt sức.
- Vị Tỳ Kheo thứ hai nghĩ: nếu không ăn thì Thế Tôn sẽ quăng bỏ. Vị ấy ăn, trừ bỏ đói lả và kiệt sức, rồi trải qua đêm ngày ấy.
Đức Phật nói: dù vị thứ hai ăn để trừ bỏ đói lả và kiệt sức, nhưng đối với Ngài, vị thứ nhất đáng được kính nể hơn và tán thán hơn. Lý do Ngài nêu: cách làm của vị thứ nhất, trong một thời gian lâu ngày, sẽ đưa đến sáu điều:
- Ít dục.
- Biết đủ.
- Khổ hạnh.
- Dễ nuôi dưỡng.
- Tinh cần.
- Tinh tấn.
Ngài kết lại: “Hãy là người thừa tự Pháp của Ta, đừng là người thừa tự tài vật.” Nói xong, Thế Tôn đứng dậy, đi vào tịnh xá.
Tôn Giả Xá Lợi Phất Hỏi: Đạo Sư Sống Viễn Ly, Đệ Tử Có Học Theo Không?
Sau khi Thế Tôn đi chẳng bao lâu, tôn giả Xá Lợi Phất gọi các Tỳ Kheo là “chư Hiền” và nêu hai câu hỏi: thế nào là vị Đạo Sư sống viễn ly (tách khỏi dục lạc và ồn náo để tu) mà các đệ tử không học theo sống viễn ly, và thế nào là vị Đạo Sư sống viễn ly và các đệ tử học theo? Các Tỳ Kheo xin được nghe giảng, và tôn giả bảo họ nghe cho kỹ.
Ba trường hợp đáng bị quở trách
Tôn giả nói: các Thượng Tọa Tỳ Kheo có ba trường hợp đáng bị quở trách. Điều này cũng đúng với các Trung Tọa Tỳ Kheo và các vị mới thọ Tỳ Kheo. Ba trường hợp là:
- Vị Đạo Sư sống viễn ly, các đệ tử không học theo sống viễn ly.
- Những pháp vị Đạo Sư dạy nên từ bỏ, họ không từ bỏ.
- Họ sống trong sự đầy đủ, lười biếng, dẫn đầu về đọa lạc, bỏ rơi gánh nặng sống viễn ly.
Ba trường hợp đáng được tán thán
Ngược lại, cả ba hạng Tỳ Kheo trên có ba trường hợp đáng được tán thán:
- Vị Đạo Sư sống viễn ly, các đệ tử học theo sống viễn ly.
- Những pháp vị Đạo Sư dạy nên từ bỏ, họ từ bỏ.
- Họ không sống trong sự đầy đủ, không lười biếng, họ bỏ rơi gánh nặng về đọa lạc và dẫn đầu về viễn ly.
Con Đường Trung Đạo Diệt Trừ Mười Sáu Ác Pháp: Từ Tham, Sân Đến Kiêu, Phóng Dật
Tôn giả Xá Lợi Phất nêu mười sáu ác pháp, xếp thành tám cặp. Ở mỗi cặp, kinh nói “X là ác pháp và Y cũng là ác pháp”:
- Tham và sân.
- Phẫn nộ và hiềm hận (giữ oán giận trong lòng).
- Giả dối và não hại.
- Tật đố (ganh ghét) và xan lẫn (keo kiệt).
- Man trá (lừa gạt) và phản bội.
- Ngoan cố và bồng bột nông nổi.
- Mạn và tăng thượng mạn.
- Kiêu và phóng dật (buông thả).
Với cặp tham và sân, rồi với cặp kiêu và phóng dật, tôn giả đều nói có một con đường Trung Đạo diệt trừ chúng. Con đường ấy khiến tịnh nhãn sinh, chân trí sinh, hướng đến tịch tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết Bàn.
Cả hai lần, con đường Trung Đạo ấy là Bát Chánh Đạo (con đường Thánh tám ngành), gồm:
- Chánh Tri Kiến
- Chánh Tư Duy
- Chánh Ngữ
- Chánh Nghiệp
- Chánh Mạng
- Chánh Tinh Tấn
- Chánh Niệm
- Chánh Định
Kinh kết thúc: tôn giả Xá Lợi Phất thuyết giảng như vậy, và các Tỳ Kheo hoan hỷ tín thọ lời giảng của tôn giả.
Khi Có Phần Lợi Ngay Trước Mặt: Chọn Pháp Hay Chọn Tài Vật
Kinh này nói với Tỳ Kheo, nhưng người tại gia cũng gặp lựa chọn giữa phần lợi trước mắt và điều có ích lâu dài. Ba gợi ý dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Tự hỏi: mình cần hay mình thèm?
Trong ví dụ, Đức Phật nói vị Tỳ Kheo không ăn đáng kính nể hơn, vì cách làm ấy lâu ngày đưa đến ít dục và biết đủ. Bạn có thể dùng chính hai chữ ấy làm câu hỏi. Lần tới khi định mua hay nhận một thứ, hãy hỏi: mình cần nó, hay chỉ đang thèm? Nếu chưa rõ, chờ một ngày rồi quyết định. Ví dụ bạn định mua cái áo thứ năm vì đang giảm giá: để vào giỏ, mai quay lại xem còn muốn không.
Bớt một thứ nhỏ trong một ngày
Vị Tỳ Kheo thứ nhất không nhận thứ vị ấy xem là tài vật, dù đang đói lả. Bạn không cần nhịn ăn. Hãy chọn một thứ rất nhỏ để bớt trong một ngày, như ly cà phê thứ hai hay lần mở ứng dụng mua sắm. Ví dụ hôm nay bạn bỏ lần lướt xem hàng giảm giá lúc rảnh, rồi dùng mười phút đó đọc vài dòng kinh. Cuối ngày, ghi lại cảm giác của mình trong một dòng.
Chọn một ác pháp để theo dõi trong tuần
Tôn giả Xá Lợi Phất nêu mười sáu ác pháp, và trường hợp đáng quở trách là khi pháp thầy dạy bỏ mà đệ tử không bỏ. Hãy chọn một cái gần với mình nhất, chẳng hạn tật đố hay hiềm hận. Mỗi tối, ghi xem hôm nay nó xuất hiện mấy lần. Chỉ cần nhận ra, chưa cần xóa. Ví dụ với tật đố, tối ghi: “xem ảnh du lịch của bạn, thoáng khó chịu, 1 lần”.
Nếu muốn có một lộ trình từng bước, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kinh Thừa Tự Pháp
1. Thừa tự Pháp khác thừa tự tài vật như thế nào?
Thừa tự là nhận phần kế thừa. Đức Phật dạy: hãy là người thừa tự Pháp của Ngài, đừng là người thừa tự tài vật. Nếu thừa tự tài vật, thầy và trò đều bị nói là người thừa tự tài vật. Nếu thừa tự Pháp, cả thầy và trò được nói là người thừa tự Pháp.
2. Vì sao Đức Phật nói vị Tỳ Kheo không ăn phần cơm thừa đáng kính nể hơn?
Ngài nói cách làm đó, trong một thời gian lâu ngày, đưa đến ít dục, biết đủ, khổ hạnh, dễ nuôi dưỡng, tinh cần và tinh tấn.
3. Con đường Trung Đạo trong kinh này là gì?
Là Bát Chánh Đạo (con đường Thánh tám ngành). Tôn giả Xá Lợi Phất nói con đường này diệt trừ tham và sân, cũng như kiêu và phóng dật, và hướng đến tịch tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết Bàn.
