Dường như con người hiện đại luôn bị cuốn vào cuộc rượt đuổi không ngừng nghỉ để tranh giành tiền bạc, danh vọng và thú vui dục lạc, bất chấp cái giá phải trả là sự bình yên nội tâm. Chừng nào chúng ta còn bị mê hoặc bởi thứ “mật ngọt” ấy, những áp lực và xung đột sẽ mãi bám theo.
Để đánh thức chúng ta khỏi cơn say này, Đại Kinh Khổ Uẩn (Pali: Mahādukkhakkhandha Sutta – Kinh Trung Bộ 13) mang đến một lăng kính quán chiếu cực kỳ sắc bén. Bằng cách mổ xẻ trọn vẹn vị ngọt, sự nguy hiểm và lối thoát của mọi cám dỗ, Đức Phật đã chỉ ra cách để ta không còn làm nô lệ cho lòng tham. Mời bạn tự mình chiêm nghiệm thêm trong tổng hợp Kinh Trung Bộ.
Ở Xá Vệ, Du Sĩ Ngoại Đạo Nói Họ Cũng Hiểu Hết Về Dục, Sắc Và Cảm Thọ
Một thời, Đức Thế Tôn ở Xá Vệ (Savatthi), tại Kỳ Đà Lâm (Jetavana), vườn ông Cấp Cô Độc (Anathapindika). Buổi sáng, nhiều Tỳ Kheo đắp y, cầm y bát vào thành khất thực. Các vị nghĩ còn quá sớm, nên ghé ngôi vườn của các du sĩ ngoại đạo.
Sau lời hỏi thăm xã giao, các du sĩ nói: “Chư Hiền, Sa Môn Gotama nêu rõ sự hiểu biết hoàn toàn về các dục, chúng tôi cũng nêu rõ sự hiểu biết hoàn toàn về các dục.” Họ nói đúng như vậy về các sắc pháp và các cảm thọ.
Rồi họ hỏi: giữa Sa Môn Gotama và họ có sự đặc thù nào, dị biệt nào, sai khác nào về thuyết pháp hay giáo huấn?
Các Tỳ Kheo không hoan hỷ, cũng không chỉ trích lời ấy. Các vị đứng dậy ra về với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ học ý nghĩa lời nói này từ Thế Tôn.” Khất thực và ăn xong, các vị đến đảnh lễ Thế Tôn, kể lại đầy đủ câu chuyện.
Đức Phật dạy hãy hỏi lại các du sĩ ba câu cho từng thứ, dục, sắc pháp và cảm thọ:
- Thế nào là vị ngọt?
- Thế nào là sự nguy hiểm?
- Thế nào là sự xuất ly (lối thoát)?
Ngài nói các du sĩ sẽ không trả lời được và bị mắc vào những khó khăn khác, vì vấn đề này không thuộc khả năng hiểu biết của họ. Ngài không thấy ai trong thế giới này, với chư Thiên, Ma Vương (Mara), Phạm Thiên, Sa Môn, Bà La Môn, mà trả lời các câu hỏi ấy được chấp nhận, trừ Như Lai, đệ tử Như Lai và những ai được nghe hai vị này.
Năm Thứ Hấp Dẫn Của Giác Quan
Về vị ngọt, kinh nêu năm thứ làm dục tăng trưởng: hình sắc mắt thấy, tiếng tai nghe, hương mũi ngửi, vị lưỡi nếm và xúc chạm thân cảm nhận. Cả năm thứ đều đáng ưa, đáng thích, vừa ý, đáng vui, gắn với dục và hấp dẫn. Dựa vào năm thứ ấy mà niềm vui thích khởi lên. Đó là vị ngọt của dục.
Về sự nguy hiểm, kinh kể tám cảnh. Bảy cảnh đầu là khổ ngay trong đời này, cảnh thứ tám là khổ về sau. Cả tám đều lấy dục làm nhân.
- Mưu sinh vất vả.
Người con nhà lành sống bằng nghề đếm ngón tay, tính toán, ước toán, làm ruộng, buôn bán, chăn bò, bắn cung, làm công cho vua hay nghề nào khác. Người ấy phải chịu lạnh, nóng, ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát, và có thể chết đói chết khát… - Cố gắng mà không được của.
Người ấy nỗ lực, tinh cần, tinh tấn nhưng tài sản không đến tay. Người ấy than vãn, buồn phiền, khóc than, đấm ngực, mê man bất tỉnh: “Ôi! Sự nỗ lực của ta thật sự là vô ích, sự tinh cần của ta thật sự không kết quả.” - Có của rồi phải lo giữ.
Tài sản đến tay, người ấy đau khổ, ưu tư: làm sao vua chúa, trộm cướp, lửa, nước hay những kẻ thừa tự không xứng đáng khỏi lấy mất? Dù giữ gìn như vậy, của cải vẫn bị cướp đoạt, cháy hay trôi mất. Người ấy than vãn: “Cái đã thuộc của ta, nay ta không có nữa.” - Tranh đoạt trong nhà và ngoài xã hội.
Vua tranh đoạt với vua, Sát Đế Lị với Sát Đế Lị, Bà La Môn với Bà La Môn, gia chủ với gia chủ. Mẹ với con, cha với con, anh em với nhau, bạn bè với nhau. Họ công phá nhau bằng tay, đá, gậy, kiếm, rồi đi đến tử vong hoặc khổ gần như tử vong. - Chiến trận.
Họ cầm mâu và thuẫn, đeo cung tên, dàn trận hai bên. Tên bắn nhau, đao ném nhau, kiếm chém nhau, và họ đi đến tử vong hoặc khổ gần như tử vong. - Công phá thành quách.
Họ cầm mâu và thuẫn, đeo cung tên, tấn công thành quách mới trét vôi. Họ bắn tên, quăng đao, đổ nước phân sôi, đè bẹp nhau bằng đá, chặt đầu nhau bằng kiếm. - Trộm cướp và hình phạt.
Họ đột nhập nhà cửa, cướp giật đồ đạc, làm kẻ cướp, phục kích đường lớn, đi đến vợ người. Vua chúa bắt được thì dùng nhiều hình phạt khác nhau: đánh bằng roi, gậy, côn; chặt tay, chặt chân; xẻo tai, cắt mũi; vạc dầu; đốt tay; lấy câu móc vào thịt; cắt thịt thành hình đồng tiền; tưới dầu sôi; cho chó ăn; đóng cọc người sống; chặt đầu bằng gươm. - Ác hạnh dẫn đến cõi dữ.
Vì dục, họ làm ác hạnh về thân, lời nói và ý. Khi thân hoại mạng chung, họ sinh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Kinh nói đây là nguy hiểm của dục đưa đến đau khổ trong tương lai.
Còn lối thoát khỏi dục, kinh gọi là sự xuất ly: điều phục và đoạn trừ lòng tham muốn đối với các dục (kinh gọi là dục tham).
Đức Phật nói thêm: những Sa Môn, Bà La Môn nào không biết đúng như thật vị ngọt, sự nguy hiểm và lối thoát của các dục thì nhất định không thể biết rõ các dục của chính mình, cũng không thể giúp người khác biết rõ. Những vị nào biết đúng như thật thì nhất định biết rõ các dục của mình, và có thể giúp người khác biết rõ.
Vẻ Đẹp Của Người Con Gái Mười Lăm, Mười Sáu Tuổi Đổi Thay Ra Sao Theo Năm Tháng?
Đức Phật hỏi các Tỳ Kheo: một thiếu nữ dòng Sát Đế Lị, Bà La Môn hay gia chủ, tuổi khoảng mười lăm hay mười sáu, không quá lớn, không quá thấp, không quá ốm, không quá mập, không quá đen, không quá trắng, có phải lúc ấy đạt đến sắc đẹp tối thượng? Các Tỳ Kheo đáp phải. Dựa vào vẻ đẹp ấy mà cảm giác sướng và vui khởi lên. Đó là vị ngọt của sắc pháp.
Về sự nguy hiểm, Đức Phật kể sáu giai đoạn của chính người con gái ấy:
- Già yếu.
Tám mươi, chín mươi hay một trăm tuổi, lưng cong như nóc nhà, phải chống gậy, đi run rẩy, tóc bạc, sói đầu, da nhăn, tay chân khô đét tái xám. - Bệnh nặng.
Bà nằm đắm mình trong phân tiểu của mình, phải có người nâng dậy, đỡ nằm. - Thi thể mới bỏ ở nghĩa địa.
Một, hai hay ba ngày, thi thể trương phồng, xanh đen, nát thối. - Thi thể bị loài vật ăn.
Quạ, diều hâu, kên kên, chó, chó rừng và các loài côn trùng ăn. - Bộ xương.
Lúc đầu xương còn liên kết, còn thịt, máu và gân. Sau đó không còn thịt, còn máu và gân, rồi chỉ còn gân cột. Cuối cùng xương rời nhau, rải rác chỗ này chỗ kia: xương tay, xương chân, xương ống, xương bắp vế, xương mông, xương sống, xương đầu. - Xương tàn.
Xương trắng màu vỏ ốc, rồi đống xương hơn một năm, rồi xương thối thành bột.
Sau mỗi giai đoạn, Đức Phật đều hỏi: vẻ đẹp xưa kia đã biến mất và sự nguy hiểm đã hiện ra, có phải vậy không? Các Tỳ Kheo đáp: “Bạch Thế Tôn, sự thật là vậy.” Cách quán thi thể này cũng có trong Kinh Niệm Xứ.
Lối thoát khỏi sắc pháp cũng là điều phục và đoạn trừ dục tham đối với sắc pháp. Kinh lặp lại kết luận như với dục: ai không biết đúng ba mặt này của sắc pháp thì không thể giúp người khác hiểu sắc pháp, còn ai biết đúng thì có thể.
Cảm Thọ Trong Tứ Thiền: Vị Ngọt Vô Hại
Với cảm thọ, vị ngọt là cảm giác của vị Tỳ Kheo khi an trú trong Tứ Thiền :
- Thiền thứ nhất: ly các dục, ly các bất thiện pháp, an trú trong hỷ lạc do ly dục sinh, có tầm có tứ.
- Thiền thứ hai: diệt tầm và tứ, hỷ lạc do định sinh, không tầm không tứ, bên trong tĩnh lặng, nhất tâm.
- Thiền thứ ba: ly hỷ, trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là “xả niệm lạc trú”.
- Thiền thứ tư: xả lạc, xả khổ, diệt hỷ và ưu đã cảm thọ trước, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh.
Trong lúc ấy, nếu vị ấy không nghĩ đến tự hại, hại người hay hại cả hai, vị ấy cảm nhận một cảm thọ vô hại. Đức Phật nói: tối thượng vô hại ấy là vị ngọt của các cảm thọ.
Sự nguy hiểm của cảm thọ, kinh nói ngắn gọn: các cảm thọ là vô thường, khổ, biến hoại. Lối thoát cũng là điều phục và đoạn trừ dục tham đối với các cảm thọ. Kinh lặp lại kết luận như trên: ai không biết đúng ba mặt này của cảm thọ thì không thể giúp người khác hiểu cảm thọ, còn ai biết đúng thì có thể.
Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỳ Kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời dạy của Thế Tôn.
Thích Một Thứ Gì Đó? Hỏi Ba Câu Này Trước Khi Bám Vào Nó
Kinh này nói về dục, sắc và cảm thọ, nhưng cách hỏi ba câu dùng được cho nhiều thứ ta đang mê, từ món đồ đến chiếc điện thoại. Các cách dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Viết hai cột: vị ngọt và cái giá
Kinh kể người có của phải lo vua chúa, trộm cướp, lửa, nước lấy mất, nên sống trong ưu tư. Lần tới muốn mua một món đồ lớn, hãy lấy giấy viết hai cột: “vị ngọt” và “cái giá”. Ví dụ bạn muốn đổi điện thoại mới. Cột ngọt có thể là màn hình đẹp, chụp hình rõ. Cột giá có thể là tiền trả góp, nỗi lo trầy xước, và cảm giác muốn đổi tiếp khi có máy mới hơn. Viết xong, đọc cả hai cột rồi hãy quyết định.
Xem lại ảnh cũ của người thân
Kinh nhắc người con gái đẹp tuổi mười lăm, mười sáu rồi cũng đến lúc già yếu. Bạn không cần nghĩ đến chuyện nặng nề. Hãy lấy ảnh thời trẻ của bà hay mẹ ra xem, rồi nhìn họ hôm nay. Ví dụ, nhìn tấm ảnh bà mặc áo dài ngày cưới, rồi thấy bà bây giờ chống gậy đi chợ. Vẻ đẹp nào cũng đổi theo năm tháng, nên đừng quá tự ti hay quá tự hào về vẻ ngoài của mình.
Ngồi yên năm phút thay vì lướt điện thoại
Kinh gọi niềm vui của Tứ Thiền là cảm thọ vô hại, vì khi ấy người tu không nghĩ hại mình, hại người hay hại cả hai. Kinh cũng nói mọi cảm thọ đều vô thường. Bạn có thể thử một phiên bản nhỏ: tối nay sau bữa ăn, tắt điện thoại và ngồi yên năm phút, chỉ để ý hơi thở ra vào. Ví dụ, thay vì mở video ngắn lúc mười giờ đêm, bạn ngồi bên cửa sổ. Niềm vui này nhỏ, nhưng không tốn tiền và không làm ai khổ.
Nếu muốn có lộ trình từng bước để bắt đầu, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp. Bài trước trong bộ là Đại Kinh Sư Tử Hống, bài tiếp theo là Tiểu Kinh Khổ Uẩn.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Đại Kinh Khổ Uẩn
1. Ba câu Đức Phật bảo các Tỳ Kheo hỏi lại du sĩ ngoại đạo là gì?
Đó là: vị ngọt là gì, sự nguy hiểm là gì, sự xuất ly (lối thoát) là gì. Ngài bảo hỏi ba câu này cho từng thứ: dục, sắc pháp và cảm thọ.
2. Vì sao kinh kể nhiều cảnh chiến trận và hình phạt khi nói về dục?
Đó là các ví dụ cho sự nguy hiểm của dục, tức nỗi khổ lấy dục làm nhân. Kinh kể khổ vì mưu sinh, giữ của, tranh đoạt, chiến trận, trộm cướp và hình phạt, rồi đến quả khổ về sau.
3. Cảm thọ trong thiền có vị ngọt không, và vì sao kinh vẫn nói nó nguy hiểm?
Có. Kinh gọi cảm thọ vô hại trong Tứ Thiền là tối thượng, là vị ngọt của cảm thọ. Nhưng kinh cũng nói mọi cảm thọ đều vô thường, khổ, biến hoại, nên vẫn có mặt nguy hiểm.
