Đã bao giờ bạn tự hỏi tại sao mình biết rõ sân hận hay tham lam là độc hại, nhưng thỉnh thoảng những cảm xúc ấy vẫn bất ngờ trỗi dậy và hoàn toàn thao túng tâm trí? Sự bất lực đó không phải của riêng ai, mà là nỗi trăn trở của chính một vị hoàng thân vương giả khi đối diện với nội tâm mình.
Thấu hiểu sự giằng xé này, Tiểu Kinh Khổ Uẩn (Pali: Cūḷadukkhakkhandha Sutta – Kinh Trung Bộ 14) đã đưa ra một lời giải thích chạm đến tận gốc rễ của tâm lý học Phật giáo. Qua sự đối chiếu sinh động giữa niềm vui của dục lạc thế gian và một loại hạnh phúc siêu việt hơn, Đức Phật tiết lộ bí quyết thực sự để dứt bỏ hoàn toàn những cấu uế vi tế. Bạn có thể tra cứu thêm những phương pháp điều phục tâm trong tài liệu Kinh Trung Bộ.
Tại Ca Tỳ La Vệ, Mahanama Hỏi Vì Sao Hiểu Rồi Mà Tham, Sân, Si Vẫn Chiếm Tâm
Một thời, Thế Tôn sống giữa dòng họ Thích Ca (Sakka), trong thành Ca Tỳ La Vệ (Kapilavatthu), tại vườn Ni Câu Luật (Nigrodha). Mahanama, người dòng Thích Ca, đến đảnh lễ Ngài, ngồi xuống một bên và bạch:
Đã lâu rồi con hiểu lời Thế Tôn dạy rằng tham, sân, si là cấu uế của tâm. Tuy vậy, đôi lúc các tham pháp, sân pháp, si pháp vẫn chiếm cứ tâm con và an trú. Con tự nghĩ: “Pháp nào tự trong ta không đoạn trừ được, do vậy các tham pháp xâm nhập tâm ta và an trú, các sân pháp xâm nhập tâm ta và an trú, các si pháp xâm nhập tâm ta và an trú?”
Đức Phật đáp: có một pháp trong ông chưa được đoạn trừ, nên các tham pháp, sân pháp, si pháp xâm nhập tâm ông và an trú. Pháp ấy có thể đoạn trừ được nếu ông không sống trong gia đình và không thụ hưởng các dục vọng. Vì pháp ấy chưa được đoạn trừ, nên ông còn sống trong gia đình và thụ hưởng các dục vọng.
Thấy Rõ Dục Nhiều Khổ Mà Chưa Có Niềm Vui Cao Hơn Thì Vẫn Bị Dục Chi Phối
Đức Phật nói tiếp: các dục vui ít, khổ nhiều, não nhiều, sự nguy hiểm ở đây lại nhiều hơn. Một vị Thánh đệ tử có thể khéo thấy điều đó bằng trí tuệ chân chính. Nhưng nếu vị ấy chưa chứng được hỷ lạc do ly dục, ly ác bất thiện pháp sinh (niềm vui an lạc khởi lên khi lìa dục và các điều bất thiện), hay một pháp nào khác cao thượng hơn, thì vị ấy chưa khỏi bị các dục chi phối.
Khi vị ấy vừa khéo thấy như vậy, vừa chứng được hỷ lạc ấy hay một pháp cao thượng hơn, vị ấy không còn bị các dục chi phối.
Đức Phật kể cả chính mình. Thuở còn là Bồ Tát, chưa chứng Bồ Đề, chưa thành Chánh Đẳng Chánh Giác, Ngài đã khéo thấy rằng các dục vui ít, khổ nhiều, não nhiều. Nhưng khi ấy Ngài chưa chứng được hỷ lạc ấy hay một pháp cao thượng hơn, nên Ngài biết mình chưa khỏi bị các dục chi phối. Khi Ngài chứng được, Ngài khỏi bị các dục chi phối.
Dục Ngọt Ở Đâu, Và Vì Sao Đức Phật Nói Nó Khổ Nhiều Hơn Vui?
Đức Phật kể cho Mahanama vị ngọt của dục: năm thứ làm dục tăng trưởng, gồm hình sắc mắt thấy, tiếng tai nghe, hương mũi ngửi, vị lưỡi nếm và xúc chạm thân cảm nhận. Cả năm đều đáng ưa, đáng thích, vừa ý, gắn với dục và hấp dẫn. Dựa vào năm thứ ấy mà lạc và hỷ khởi lên. Đó là vị ngọt của dục.
Về sự nguy hiểm, Ngài kể tám cảnh, đều lấy dục làm nhân. Bảy cảnh đầu là khổ ngay trong đời này, thuộc khổ uẩn (khối khổ). Cảnh thứ tám là khổ về sau. Phần này cũng được kể trong Đại Kinh Khổ Uẩn.
- Mưu sinh vất vả.
Người con nhà lành sống bằng nghề đếm ngón tay, tính toán, ước toán, làm ruộng, buôn bán, chăn bò, bắn cung, làm công cho vua hay nghề khác. Người ấy chịu lạnh, nóng, ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát, và có thể chết đói chết khát. - Cố gắng mà không được của.
Người ấy than vãn, khóc, đấm ngực, mê man bất tỉnh: “Ôi! Sự nỗ lực của ta thật sự là vô ích, sự tinh cần của ta thật sự không kết quả.” - Có của rồi phải lo giữ.
Người ấy lo vua chúa, trộm cướp, lửa, nước hay kẻ thừa tự không xứng đáng lấy mất. Dù giữ gìn, của vẫn mất, và người ấy than: “Cái đã thuộc của ta, nay ta không có nữa.” - Tranh đoạt trong nhà và ngoài xã hội.
Vua với vua, Sát Đế Lị với Sát Đế Lị, Bà La Môn với Bà La Môn, gia chủ với gia chủ, mẹ với con, cha với con, anh em với nhau, bạn bè với nhau. Họ công phá nhau bằng tay, đá, gậy, kiếm, rồi đi đến tử vong hoặc khổ gần như tử vong. - Chiến trận.
Họ cầm mâu và thuẫn, đeo cung tên, dàn trận hai bên. Tên bắn, đao ném, kiếm chém, rồi tử vong hoặc khổ gần như tử vong. - Công phá thành quách.
Họ tấn công thành quách mới trét vôi, bắn tên, quăng đao, đổ nước phân sôi, đè bẹp nhau bằng đá, chặt đầu nhau bằng kiếm. - Trộm cướp và hình phạt.
Họ đột nhập nhà cửa, cướp giật, phục kích đường lớn, đi đến vợ người. Vua chúa bắt được thì đánh bằng roi, gậy, côn, chặt tay chân, xẻo tai, cắt mũi, vạc dầu, đốt tay, móc câu vào thịt, tưới dầu sôi, cho chó ăn, đóng cọc người sống, chặt đầu bằng gươm. - Ác hạnh dẫn đến cõi dữ.
Vì dục, họ làm ác hạnh về thân, lời nói và ý. Khi thân hoại mạng chung, họ sinh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục.
Ni Kiền Tử Đứng Thẳng Chịu Khổ Để Diệt Nghiệp Cũ
Đức Phật kể: một thời Ngài ở Vương Xá (Rajagaha), trên núi Linh Thứu (Gijjhakuta). Lúc ấy nhiều Ni Kiền Tử ở sườn núi Isigili, trên Hắc Nham (Kalasila), đứng thẳng người, không chịu ngồi, và chịu những cảm thọ đau khổ khốc liệt. Buổi chiều, từ chỗ thiền tịnh đứng dậy, Ngài đến hỏi họ vì sao làm vậy.
Họ đáp: Nigantha Nataputta là bậc toàn tri, toàn kiến, dạy rằng: nghiệp ác đã làm thì phải làm cho tiêu mòn bằng khổ hạnh khốc liệt này. Không làm ác nghiệp mới là nhờ hộ trì thân, lời nói và ý ngay trong hiện tại. Nghiệp diệt thì khổ diệt, khổ diệt thì cảm thọ diệt, cảm thọ diệt thì tất cả khổ đau tiêu mòn. Họ nói: vì chấp nhận và kham nhẫn điều ấy nên họ hoan hỷ.
Đức Phật hỏi lại năm câu. Câu nào họ cũng đáp: “Thưa Hiền giả, chúng tôi không biết.”
- Trong quá khứ, các ông có mặt hay không có mặt?
- Trong quá khứ, các ông có làm ác nghiệp hay không?
- Các ông có biết mình đã làm các ác nghiệp như thế này hay như thế kia không?
- Các ông có biết mức độ đau khổ nào đã trừ diệt, mức độ nào còn cần trừ diệt, và khi mức độ ấy trừ diệt thì tất cả đau khổ sẽ được trừ diệt hay không?
- Các ông có biết sự đoạn trừ ngay trong hiện tại các bất thiện pháp và sự thành tựu các thiện pháp không?
Ngài kết lại: sự việc đã như vậy, thì “những kẻ săn bắn ở đời, với bàn tay đẫm máu, làm các nghiệp hung dữ, được tái sanh trong loài người, những hạng ấy có xuất gia trong hàng ngũ Nigantha các Ngươi không?”
Vua Bimbisara Hay Sa Môn Gotama, Ai Có Thể Sống Hạnh Phúc Suốt Bảy Ngày Bảy Đêm?
Các Ni Kiền Tử đáp: hạnh phúc không thể thành tựu nhờ hạnh phúc, hạnh phúc phải thành tựu nhờ đau khổ. Nếu không thì vua Tần Bà Sa La (Bimbisara) xứ Magadha đã đạt hạnh phúc, và còn sống hạnh phúc hơn Sa Môn Gotama.
Đức Phật nói lời ấy là lời nói hấp tấp, không suy tư, vì còn phải hỏi xem trong hai người, ai sống hạnh phúc hơn. Các Ni Kiền Tử nhận lời họ nói là hấp tấp, rồi hỏi lại Ngài câu ấy. Ngài xin hỏi họ một câu trước.
- Vua Bimbisara có thể không di động thân thể, không nói một tiếng, sống cảm giác thuần lạc suốt bảy ngày bảy đêm được không? Họ đáp: “Này Hiền giả, không thể được.”
- Suốt sáu, năm, bốn, ba, hai ngày đêm, hay một ngày một đêm thì sao? Họ vẫn đáp: không thể được.
- Còn Ngài thì có thể không di động thân thể, không nói một lời, sống cảm giác thuần lạc suốt một ngày một đêm, rồi hai, ba, bốn, năm, sáu, cho đến bảy ngày bảy đêm.
Ngài hỏi: sự việc đã như vậy, ai sống hạnh phúc hơn, vua Bimbisara hay Ngài? Các Ni Kiền Tử đáp: “Sự kiện là như vậy, tôn giả Gotama sống hạnh phúc hơn vua Magadha Seniya Bimbisara.”
Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Mahanama thuộc dòng Thích Ca hoan hỷ, tín thọ lời dạy của Thế Tôn.
Đã Hiểu Mà Vẫn Khó Bỏ Thói Quen? Hãy Đặt Một Niềm Vui Tốt Hơn Vào Chỗ Ấy
Mahanama hiểu lời dạy mà vẫn bị tham, sân, si chiếm tâm, và ông nói thẳng điều ấy với Đức Phật. Ba cách dưới đây là phần áp dụng của người viết, không phải lời kinh.
Nói thật với một người về điều khó bỏ
Mahanama không giấu: ông hiểu lời dạy mà tâm vẫn bị chiếm. Bạn có thể làm một việc nhỏ như vậy: chọn một người đáng tin, nói thẳng một thói quen bạn biết là hại mà chưa bỏ được. Ví dụ, biết lướt điện thoại sau nửa đêm làm mất ngủ mà vẫn lướt. Nói ra một lần, bạn sẽ thấy nó bớt nặng, và có người nhắc bạn mỗi tối.
Đặt một niềm vui nhẹ vào chỗ thói quen
Kinh nói chỉ thấy dục nhiều khổ thì chưa đủ, vì còn cần một niềm vui cao hơn. Hãy chọn một niềm vui nhẹ, không tốn tiền, và đặt đúng vào giờ bạn hay ngả về thói quen cũ. Ví dụ, giờ nào bạn hay mở video ngắn thì đổi sang pha một ấm trà và ngồi yên mười phút. Làm vài ngày để xem tâm có dịu hơn không.
Hỏi lại căn cứ trước khi tự chịu khổ
Đức Phật hỏi các Ni Kiền Tử có biết chắc điều họ đang làm có tác dụng gì không, và họ đáp là không biết. Lần tới nghe ai rủ theo một cách tu khắc nghiệt, bạn thử hỏi: “Mình có biết chắc cách này giúp gì không?” Ví dụ, có người khuyên nhịn ăn nhiều ngày để trả nghiệp. Hãy hỏi người ấy dựa vào đâu, trước khi quyết định.
Nếu cần một lộ trình từng bước để bắt đầu, bạn có thể xem lộ trình 21 ngày học Phật pháp. Bài trước trong bộ là Đại Kinh Khổ Uẩn, bài tiếp theo là Kinh Tư Lượng.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Tiểu Kinh Khổ Uẩn
1. Mahanama hỏi gì và Đức Phật đáp thế nào?
Mahanama hỏi vì sao đã hiểu tham, sân, si là cấu uế của tâm mà các pháp ấy vẫn chiếm tâm ông. Đức Phật đáp: có một pháp trong ông chưa đoạn trừ được, và ông còn sống trong gia đình, thụ hưởng các dục.
2. Hỷ lạc do ly dục, ly ác bất thiện pháp sinh là gì?
Đó là niềm vui và an lạc khởi lên khi lìa dục và các điều bất thiện. Kinh nói vị Thánh đệ tử cần chứng điều này, hoặc một pháp cao thượng hơn, thì mới khỏi bị dục chi phối.
3. Vì sao Đức Phật hỏi các Ni Kiền Tử năm câu?
Pháp tu của họ dạy rằng khổ hạnh làm tiêu mòn nghiệp cũ. Ngài hỏi về quá khứ, nghiệp đã làm và mức khổ cần trừ, và họ đều đáp là không biết.
